«Espazio ontzi»: berrikuspenen arteko aldeak

16 bytes removed ,  Duela 9 urte
ez dago edizio laburpenik
t (Xabier Armendaritz moved page Espaziontzi to Espazio ontzi over redirect: Hiztegi Batua)
[[Fitxategi:Soyuz_TMA-7_approach.jpg|thumb|200px|right|[[Soyuz]] kapsula bat Alpha nazioarteko egoitza espazialera ([[ISS]]) gerturatzen]]
 
'''EspaziontziEspazio ontzi''' bat [[espazio]] edo [[kosmos]]ean zehar bidaiatzeko ahalmena duen gailu mekaniko bat da bere barnean bizitzarako baldintzak manten ditzakeena. EspaziontziekEspazio ontziek izar-arteko inguruan [[astronauta]]k garraiatzeko eginak dira bidaia hori ahalik eta erosoen burutzeko diseinatzen direlarik. Historian lehen espaziontziaespazio ontzia [[Vostok-1]] kapsula sobietarra dugu zeina 1961-eko apirilaren 12-an [[Kazakstan]]en dagoen [[Baikonur]]go [[kosmodromo]]tik orbitaratua izan zen izen bereko [[suziri]] baten bidez barnean [[Yuri Gagarin]] lehen [[kosmonauta]] zihoalarik. Orduz geroztik [[astronautika]]ren eboluzio itzelaren barnean espaziontziekespazio ontziek zenbait aldaketa jasan dituzte, gaur egun guztiek pertsona anitz eramateko ahalmena dute, eta atmosferara itzultzeko hainbat sistema ezberdinak darabilztedarabilte. [[Gailu espazial]] batek espaziontziespazio ontzi izateko bete behar dituen baldintzak ondorengoak lirateke:
 
* [[Espazio]]tik mugitzeko ahalmena izatea, oro har [[suziri]] kimikoen bidez, nahiz eta badiren beste sistemak eguzki-bela eta suziri ionikoak besteak beste.
 
* Euren barnean bizi baldintza egonkor eta erosoak mantentzea. Baldintza hau betetzeko espaziontziekespazio ontziek aireztatze sistemen beharra dute hala nola kalefakzioa, isolatze termikoa eta hermetikotasuna eta bidaiaren iraupenaren arabera janari erreserba eta hondakinen birziklapen sistemak ere beharko dituzte.
 
Espazi0ko gune batetik bestera gizakiak garraiatzeaz beste eginkizunik ere izaten dute espaziontziekespazio ontziek, besteak beste karga garraioa estazio espazialetara edota beste norabaiteranorabait edota saiakera zientifikoak burutzeko eta neurketak egiteko medioa ere izan dira. EspaziontziakEspazio ontziak aldi batetarakobaterako [[egoitza espazial]] gisa ere erabil litezke, baina ez dira orbita finko batean denbora luzez irauteko eginak.
 
EspaziointziEspazio ontziaren kontzeptua itsasontzi eta hegazkin kontzeptuen parekoa da astronautikan, izena ere itsasontzi izenaren ildotik dator.
 
== EspaziontziEspazio ontzi motak eginkizunaren arabera ==
 
EspaziontziEspazio ontzi mota ugari bereiztubereiz dezakegu, lehenik eta behin funzioareneginkizunaren arabera ondorengo sailkapena genuke:
 
* [[Kapsula espazial]]ak: Orbitan [[suziri]] baten bidez jartzen diren geometria sinpledunsinpleko gailu hauek misio bakar bat burutzen dute garraio edota larrialdi ihesbide lanak adibidez. Kapsulak behin bakarrik erabiltzeko eraikitzen dira nahiz eta zenbait osagai berrerabil litezkeen jaurtiketa bakoitzaren ondoren aparailua piezetan banatzen da. Kapsulak misioa betetzeko ezinbestekoak diren moduluetan banatuak egoten dira. Kapsulak propultsio sistema mugatuak izaten dituztenez eta behin soilik erabiltzen direnez merkeak izaten dira eta fidagarriak osagaien kontrola zorrotza baldin bada. Kapsulak ordea mugatuak dira oso ezin baitute misio konplexurik burutu, gainera oro har ez dira ondoren aipatzen diren [[espazio anezka]]k bezain erosoak. Mota hauetakoak ditugu Soyuz, Vostok, Mercury edo Shenzhou kapsulak.
 
* [[Espazio anezka]]k: bi puntuen arteko garraioa dute helburu, oro har bi egoitza espazialen edo planeta baten eta bere orbitan dagoen egoitza espazialaren artean. EspaziontziEspazio ontzi hauek gestio egokiarekin berrerabilgarriak dira eta hori da euren dohain nagusia. Mantentze zail eta garestia izan ohi dute aparailu hauek bereziki atmosferan sartu eta irteten maniobrak direla eta hauek mekanikoki eta termikoki lazgarriak baitira oso. Mantentze egokirik gabe eta osagaien biziraupena gehiegi luzatu nahi izan ezkero Challenger eta Columbia anezka estatubatuarren kasuan bezala, istripu larriak gerta litezke. Mota hauetakoak dira AEB-etakoAEBetako anezkak eta SESB-kSESBek behin soilik erabili zituen anezka.
 
* [[EsplorazioEsplorazioko espaziontziespazio ontzi]]ak: Mundu baten orbitatik harantzago ibiltzeko espaziontziakespazio ontziak dira. Ilargira joan ziren [[Apollo]] espaziontziakespazio ontziak mota horietakoak ziren. EspaziontziEspazio ontzi hauekhaiek garestienak izan ohi dira misio zehatz eta konplexu bakar bat burutzeko diseinatzen baitira, ez dira beraz orohar berrerabilgarriak.
 
* Misio berezietarako espaziontziakespazio ontziak: Badira literaturan soilik ikus ditzakegun espaziontziespazio ontzi motak, hala nola guda-espaziontziakgerrako espazio ontziak eta antzekoak.
 
== Gaitasunaren araberako sailkapena ==
 
Ibil ditzaketen distantzien arabera espaziontziespazio ontzi ezberdinak bereiztubereiz ditzakegu. Gehienak literaturan soilik ageri dira ez baita gaurdaino ilargia baino aruntzago iristeko gai den espaziontzirikespazio ontzirik eraiki.
 
* [[Orbitaratze]]ko espaziontziakespazio ontziak: Jaurtiak diren munduaren gainazaletik orbitara iristeko gai diren espaziontziakespazio ontziak.
* IlargiratzeIlargiratzeko espaziontziakespazio ontziak: Mundu baten eta bere [[satelite]]aren arteko bidea ibiltzeko gai diren espaziontziakespazio ontziak.
* [[PlanetaPlanetarteko espazio ontzi]] arteko espaziontziak edo espaziontzi interplanetarioakak: [[Eguzkieguzki sistema]] baten barnean mugitzeko ahalmena duten espaziontziakespazio ontziak.
* [[IzarIzarrarteko espazio ontzi]] arteko espaziontziak edo espaziontzi interestelarrakak: Bibi eguzki sistemensistemaren arteko bidea egin dezaketen espaziontziakespazio ontziak.
* [[GalaxiaGalaxiarteko espazio ontzi]] arteko espaziontziak edo espaziontzi intergalaktikoakak: Galaxiagalaxia batetik bestera joateko ahalmena duen espaziontziakespazio ontziak.
 
== Izan diren espaziontziespazio ontzi nagusiak ==
 
[[Fitxategi:5927_NASA.jpg|thumb|left|200px|[[Apollo 11]] espaiontziko ilargi moduloa ilargiko gainazalean]]
[[Fitxategi:Shenzhou_front_white_shadow.png|thumb|[[Soiuz]] errusiarraren antzekoa den Txinatarren [[Shenzhou]] kapsularen maketa]]
 
Ondoren aipatzen dira historiako espaziontziespazio nagusetakoontzi nagusietako zenbait:
 
* SESBetako [[Vostok]] kapsulak
* SESBetako [[Voshkod]] kapsulak
* AEBetako [[Mercury]] programako kapsulak
* AEBetako [[Apollo]] ilargira joateko espaziontziakespazio ontziak
* SESB eta Errusiako [[Soiuz]] kapsulak (hegaldi gehien burutu dituztenak)
* AEBetako [[espazio anezka]]k
== Zientzia fikzioko ontziak ==
 
Gizakiak bere ipuin eta kontakizunetan espaziontziespazio ontzi ugari imajinatu ditu baita espazioratzeko teknologia gauzatu baino askoz aurretik, ondorengoak dira espaziontziespazio ontzi horietako zenbait, gehienak inongo funts fisikorik ez badute ere beste zenbaitek badute agian noizbait aplika litezkeen proposamenak:
 
* [[Jules Verne]]ren ''Lurretik ilargira'' eleberrian azaltzen den suziria.