«Agosti Xaho»: berrikuspenen arteko aldeak

679 bytes removed ,  Duela 8 urte
ez dago edizio laburpenik
t (Robota: Aldaketa kosmetikoak)
}}
 
'''Agosti Xaho Lagarde''' —izen-deitura ofizialak, [[frantses]]ez: ''Joseph-Auguste Chaho''; berak ''JosephJ.-Augustin'' edo ''Augustin'' izenpetzen zuen erdaraz, eta ''Agosti'' euskaraz<ref name=zabaltza>Xabier Zabaltza: [http://www.euskara.euskadi.net/appcont/sustapena/datos/Agosti%20xaho.pdf ''Agosti Xaho. Aitzindari bakartia (1811-1858)''], Bidegileak bilduma, Eusko Jaurlaritzaren Argitalpen Zerbitzu Nagusia, 2011.</ref>— ([[Atharratze]], [[Zuberoa]], [[1811]]ko [[urriaren 10]]a - [[Baiona]], [[Lapurdi]], [[1858]]ko [[urriaren 23]]a) kazetaria, idazlea, legegizona, hizkuntzalaria eta politikaria izan zen. Haren pentsamoldea, ezkerreko euskal nazionalismo baten lehen aurrekaritzat hartzen da. [[Erromantiko]] sutsua zen. Euskaldunen jatorriaren eta historiaren inguruko hainbat kontakizunen asmatzaile izan zen, hala nola [[Aitor]]ren elezaharrarenakondairarena.
 
{{aipu|Xaho politikoagoa izan zen Ipar Euskal Herriko euskaltzaleak baino, eta kulturalistagoa Hego Euskal Herriko foruzaleak (eta abertzaleak) baino. Harengan Bidasoaz bi aldeetako tradizioak elkartu ziren.|[[Xabier Zabaltza]]<ref name=zabaltza/>}}
 
[...]
 
Gaur egun, Xahok, oraindik ere, «umezurtz» dirau. Karlista eta liberala izan zelako. Legitimista, orleanista eta errepublikarra. Euskaldun eta frantsesa. Zuberotar eta manexa. Nafar eta bizkaitarra. Laiko eta hargin beltza. Agosti ez da inorena eta guztiona da.|[[Xabier Zabaltza]]<ref name=zabaltza/>}}
 
== Biografia ==
Agosti seme nagusia zen. Guztira zazpi anai-arreba ziren. Haren anaia Jean-Baptistek [[Etxahun]] bertsolariaren bizitzaz liburu bat idatzi zuen [[frantsese]]z, eta Joben liburua [[zuberera|Zuberoako euskaran]] eman. Beste anaia batek, Jean-Pierrek, Etxahunen biografia hori zubererara itzuli zuen.<ref name=zabaltza/>
 
Andréren eta Roseren etxean euskaraz egiten zen eta, pentsatzekoa denez, frantsesez ere bai. Agosti, gainera, [[gaskoi (hizkuntza)|gaskoiz]] eta [[gaztelania]]z ere ongi moldatzeko adina ikasi zuen. [[Aleman]]ez, [[latin]]ez eta, agian, [[greko]]z ere ikasi zuen, irakurtzeko eta itzultzeko adina. Haren [[sanskrito]] maila, ordea, ahoberokeria handi samarraz sinestarazi nahi zuena baino kaxkarragoa zen. «Xaho» eta «apaltasuna» ez ziren inoiz hoskideak izan.<ref name=zabaltza/>
 
=== Ikasketak ===
zuten, ''Filosofoa'' izengoitia irabazi baitzuen.<ref name=zabaltza/>
 
1830ean, hemeretzi urte zituela, ama galdu zuen. Heriotza horrek bizitza baldintzatuko zion beste edozerk baino gehiago: orduzOrduz geroztik
«Umezurtza» (Orphelin) izendatuko zuen bere burua. HurrengoUrte horretantxe edo, agian, hurrengo urtean, Agostik [[Paris]]a jo zuen. Haren asmoa [[zuzenbide]]a estudiatzea zen, baina denbora gehiago eman zuen [[filosofia]] eta [[mitologia]] ikasten legeak aztertzen baino.<ref name=zabaltza/>
 
Handik lasterrera [[sanskrito]]a eta [[euskara]] lotu nahi zituen saio bitxi bat idatziko zuen. Paristik [[Tolosa Okzitania]]ra bizitzera joan eta, Parisa itzulirik, ''Revue des voyantsvoyans'' aldizkaria sortu zuen. Iduri duenez, aldizkarian agerturiko informazio zenbaitek arazoak ekarri zizkion eta hala, Tolosatik alde egin eta [[Zuberoa]]ra itzuli behar izan zuen.
 
[[1835]]ean, Hego Euskal Herria [[Lehen Karlistaldia]]n sartua zela, [[Nafarroa Garai]]ra bidaiatu zuen, eta handik bildutako esperientzietatik ''[[Voyage en Navarre pendant l'insurrection des basques]]'' («Nafarroara bidaia, euskal herritarren matxinadaren garaian») idatzi zuen, [[1836]]an. [[Tomas Zumalakarregi]] [[jeneral]]arekin liluratuta zegoen, eta liburuaren atal batean bera eta jeneral [[karlista]]ren arteko elkarrizketa baten berri ematen du, ziurrenik asmatua. Urte hartan bertan, [[Anton Abadia]]rekin batera, ''Études grammaticales sur la langue euskarienne'' idatzi zuen, eta ''«zazpi uskal-herrietako uskalduner»''<ref>[[Anton Abadia]] eta Agosti Xaho: [http://books.google.fr/books?id=fFMEAAAAQAAJ&pg=PP11 ''Études grammaticales sur la langue euskarienne''].</ref> (zazpi euskal herrietako euskaldunei) eskaini zieten; eskaintza hura izan zen «[[Zazpiak Bat]]» goiburuaren aurrekari. Bukatu gabe argitaratu zen lau elekohizkuntzako hiztegia ere osatuidatzi zuen (euskara, frantsesa, gaztelania eta latina).
 
Dagoeneko [[Baiona]]n bizi zela, ''L'[[Ariel]]'' ([[1844]]) eta ''[[Uskal-Herriko Gaseta]]'' ([[1848]]) aldizkariak sortu eta politikari lanetan aritu zen Alderdi Errepublikanoan. [[Departamendu]]ko [[kontseilu nagusi]]ko kide izateko hautatu zuten [[1849]]-[[1851]] agintaldirako. [[1848]]ko [[Baionako iraultza]]n buruzagi aritu zen. [[Napoleon III.a|Louis Napoleonek]] [[1851]]n estatu kolpea eman zuenean, '''Xahok''' Hegoaldera ihes egin behar izan zuen. [[Gasteiz]]en biurte urtezbatez egon zen bizitzen, eta handik Baionara itzuli zenean hizkuntza gaietan soilik aritu zen, jardun politikoak oro debekaturik baitzituen.
 
[[1858]]ko [[urriaren 24]]an hil zenean, euskal hiztegi batean lanean ari zen. Esan izan denez, euskaldun bati eginiko lehen hileta [[laiko]]a Agosti Xahorena izan zen. Hiletako predikua irakurtzeaz [[Elisée Reclus]] [[anarkista]] ospetsua arduratu zen.
 
== Lanak ==
Anonymous user