«Karlos IV.a Nafarroakoa»: berrikuspenen arteko aldeak

(Artikulua Lur Hiztegiak Wikipediaratzeko proiektuaren barruan aldatuko den abisua jartzea)
[[Fitxategi:Princep_carles_de_vianaPrincep carles de viana.jpg|thumb|right|200alt=|Karlos Vianako Printzea, aragoitararagoiar kodize batean]]
{{ lurlanean }}
'''Karlos Vianako Printzea''' edo '''Karlos Trastamara eta Evreuxekoa''', ([[Peñafiel]], [[Valladolideko probintzia|Valladolid]], [[1421]]eko [[maiatzaren 29]] - [[Bartzelona]], [[1461]]eko [[irailaren 23]]), [[Aragoi]]ko infantea, [[Nafarroako Erresuma|Nafarroako]], [[Vianako Printzea]], [[Girona]]ko Printzea ([[1458]] - [[1461]]), [[Gandia]]ko Dukea ([[1439]] - [[1461]]) Montblanceko Dukea ([[1458]] - [[1461]]) eta [[Nafarroako Erresuma]]ko erregaia ([[1441]] - [[1461]]).
 
Karlos IV.a, '''Karlos Vianako Printzeaprintzea''' edo '''Karlos TrastamaraTrastamarakoa eta Evreuxekoa''', ([[Peñafiel]], [[Valladolideko probintzia|Valladolid]], [[1421]]eko1421eko [[maiatzaren 29]] - [[Bartzelona]], [[1461]]eko1461eko [[irailaren 23]]), [[Aragoi]]koAragoiko infantea,eta [[Nafarroako Erresuma|Nafarroako]]infantea, [[Vianako Printzea]],printzea eta Gironako [[Girona]]koprintzea Printzea ([[1458]] - [[1461]]), [[Gandia]]koGandiako Dukeadukea ([[1439]] - [[1461]]) Montblanceko Dukeadukea ([[1458]] - [[1461]]) eta [[Nafarroako Erresuma]]koErresumako erregaia ([[1441]] - [[1461]]) izan zen.
[[Fitxategi:Princep_carles_de_viana.jpg|thumb|right|200|Karlos Vianako Printzea aragoitar kodize batean]]
 
Vianako Karlos [[Aragoiko Joanes II.a]],aren [[Aragoiko—Aragoiko Alfontso V.a]]renaren anaia txikia,txikia— eta [[Nafarroako Blanka I.a]]ren,aren [[Nafarroako—Nafarroako Karlos III.a]]ren alabaaren ,alaba— semea zen. Bi arreba izan zituen: [[Nafarroako Blanka II.a]] eta [[Nafarroako Leonor I.a]].
 
Vianako printzea kultura handiko gizona izan zen. Poesiak idatzi zituen, gaztelaniaz gehienak, eta katalanez gutxi batzuk, baina haren lan aipagarriena ''Crónica de los reyes de Navarra'' historia-liburua izan zen, 1843an Yanguas y Miranda historiagileak zuzendua eta osatua argitaratu zena. Aristotelesen ''Etika'' gaztelaniaratu zuen.
[[Nafarroa]]ko Karlos IV.a izan behar zuena, [[Vianako printzea]] izan zen ([[1423]]-[[1461]]). Titulu hau bere aitona zen [[Nafarroako Karlos III.a|Karlos III.ak]] sortu zuen Nafarroako erresumeko primuarentzat.
 
== SemeFamilia eta seme-alabak ==
Karlos Nafarroako erregegaia izan zen bere aitaren aurka (1441-1461), [[Nafarroako Gerra Zibila|Nafarroako Gerra Zibilean]] zehar.
 
1439ko irailaren 30ean, Oliten, Ines Clevesekoarekin, Borgoinako Felipe III.aren lobarekin, ezkondu zen, baina ez zuten seme-alabarik izan. Gero, ezkontzekotan egon zen hainbat alditan; adibidez, Elisabet I.a Gaztelakoa izango zenarekin.
Aitarekin liskarrak izateagatik ez ezik kultura eta letrak bultzatzeagatik ere ezagutua da. Printze jantzia zen eta [[Aristoteles]]en ''Etika'' gaztelaniaratu zuen.
 
Printzeak maitale ugari izan zituen eta hauekin hainbat sasikume:
== Seme-alabak ==
[[1439]]ko [[irailaren 30]]ean [[Olite]]n [[Ines Clevesekoa]], [[Borgoina]]ko Felipe III.aren loba, ezkondu zuen baina ez zuten seme-alabarik izan.
 
* Armendarizeko Maria, Leonor arrebaren dontzeila, eta Nafarroako Anaren ama.
Gero ezkontzekotan zegoen hainbat alditan, adibidez, [[Isabel I.a Gaztelakoa]] izango zenarekin.
* [[Napoli]]nNapolin, Vacako Brianda, Nafarroako FelipearenFiliperen ama.
* [[Sizilia]]nSizilian, ''Capa'' izena zuen dontzeila, Nafarroa eta Aragoiko Joanes Alfontsoren ama.
* Sayaseko Giomar, seme-alabarik ez.
* [[Mallorca]]nMallorcan, Margarita Colom,; seme ezezagun bat izan zuenarekin,zuen harekin; [[Kristobal Kolon]] agian? (Hau da Mallorcako Unibertsitatean egin duten azkenengo ikerketaren emaitza. Teoria honenhorren arabera, ColonKolon Felanitxen, Mallorcan, jaio zen. Gainera, kontuan izan behar da Karlos IV.a Mallorcako Erresumaren oinordekoa zela bere aita, [[Aragoiko Joanes II.a]]renaren seme bezalaizanik, Mallorcako Erresumaren oinordekoa zel, eta askotan lurralde honetanhorretan egotea gerta zitekeen gauza zela. '''IkusiIkus oharrak''').
 
== Ondorengotzaren gaineko liskarrak ==
Printzeak maitale ugari izan zituen eta hauekin hainbat sasikume:
 
Nafarroako Karlos IV.a izan behar zuena, Vianako printzea izan zen (1423-1461). Titulu hau bere aitona zen Karlos III.ak sortu zuen, 1423an, harentzat eta bere ondorengo erregaientzat. Vianako printzeari zegokion Nafarroako errege izatea ama hiltzean, halaxe erabaki baitzuten aitonak, amak berak eta Nafarroako gorteek. Erabaki hau, ordea, ez zuen aintzat hartu Joanes II.ak. Aitaren eta semearen arteko hainbat liskarren ondorioz, bien arteko harremana erabat gaiztotu egin zen, eta 1451ko irailean erregetzerako gerra zibila piztu zen Nafarroan.
* Armendarizeko Maria, Leonor arrebaren dontzeila eta Nafarroako Anaren ama.
 
Gaztelako tropek zuzenean parte hartu zuen gatazka horretan, Vianako printzearen alde. Karlos printzea preso hartu zuten Oibarren, eta preso zegoela, haren anaiaordea Fernando, Fernando ''Katolikoa'' erregea izan zena, jaio zen. 1453an askatu zuten, baina 1455ean Joanes II.ak Leonor alaba gazteena, Gaston Foixkoaren emaztea, hautatu zuen ondorengo, Vianako printzea eta honen arreba Blanka behin betiko bazter utzita.
* [[Napoli]]n, Vacako Brianda, Nafarroako Felipearen ama.
 
1456an Napolira joan zen Vianako printzea, eta osaba Alfontso V.a Aragoiko erregearen eskuetan utzi zuen auzia, haren eta aitaren arteko bitartekaritza egin zezan, baina Alfontso V.a akordiorik gauzatu gabe hil zen, eta Joanes II.ak Aragoi eta Kataluniako Erreinua hartu zuen oinordekotzan. Hala, aita-semeen arteko gatazka Kataluniara hedatu zen; katalan oligarkiak printzearen alde egin zuen, Joanes II.aren autoritarismoaren aurka baitzegoen.
* [[Sizilia]]n ''Capa'' izena zuen dontzeila Nafarroa eta Aragoiko Joanes Alfontsoren ama.
 
1460ko urtarrilean akordio batera iritsi ziren aita-semeak. Besteak beste, Vianako printzeak, aitaren barkamenaren truke, bere mendeko lurrak itzuli behar zituen eta uko egin behar zion Nafarroan eta Sizilian bizitzeari; beaumondarrek ez zuten horrelakorik onartu. 1460ko martxoan, Bartzelonara iritsi zen Karlos, eta oso harrera ona egin zioten. Oinordekotzaren auzia konpondu gabe zegoen artean. Henrike IV.a Gaztelako erregeak bere arreba Elisabet, Elisabet ''Katolikoa'' erregina izango zena, Vianako printzearekin ezkonarazi nahi zuen, eta laguntza militarra eskaini zion printzeari Nafarroako koroa eskuratzeko. 1460ko abenduaren 2an, Joanes II.ak preso hartu zuen printzea Lleidan. Baina katalanek, matxinatuta, printzerriko ondorengo eta gobernari nagusi hautatu zuten printzea, eta Joanes II.ak askatu egin behar izan zuen 1461eko otsailaren 25ean. Hurrengo hilean, Vianako printzea Kataluniako askatasunen babesle gisa omendu zuten Bartzelonan. Joanes II.ak berak Kataluniako tenienteorde izendatu zuen. Bien bitartean, printzearen askatasunaren berriak suspertuta, beaumondarrak borrokara deitu zuten eta gerra zibila piztu zen berriro Nafarroan. Nolanahi ere, urte bereko abuztuan Aragoiko eta Gaztelako erreinuen arteko bakea izenpetu zen eta, ondorioz, erregetza lortzeko laguntzarik gabe geratu zen printzea. Urte hartako irailaren 23an hil zen tuberkulosiak jota edo, batzuen ustez, pozoituta, aitarekin behin betiko akordiora iritsi gabe. Printzea hiltzean, bartzelonarrek santutzat hartu zuten.
* Sayaseko Giomar, seme-alabarik ez.
 
* [[Mallorca]]n, Margarita Colom, seme ezezagun bat izan zuenarekin, [[Kristobal Kolon]] agian? (Hau da Mallorcako Unibertsitatean egin duten azkenengo ikerketaren emaitza. Teoria honen arabera, Colon Felanitxen, Mallorcan jaio zen. Gainera, kontuan izan behar da Karlos IV.a Mallorcako Erresumaren oinordekoa zela bere aita, [[Aragoiko Joanes II.a]]ren seme bezala eta askotan lurralde honetan egotea gerta zitekeen gauza zela. '''Ikusi oharrak''').
 
== Oharrak ==
* VERD MARTORELL, Gabriel (1986). Cristóbal Colón y la revelación del enigma. [[ISBN 978-84-398-7877-3]]
* VERD MARTORELL, Gabriel (1992). Cristóbal Colón era noble y de sangre real. [[ISBN 978-84-604-1727-9]]
 
[[nl:Karel van Viana]]
[[pt:Carlos, Príncipe de Viana]]
== Erreferentziak ==
{{ lur | data=2011/12/27}}