«Siux»: berrikuspenen arteko aldeak

3.499 bytes added ,  Duela 9 urte
t (r2.5.2) (robota Erantsia: bar, hi Ezabatua: lt Aldatua: ca)
[[Fitxategi:Sitting Bull.jpg|thumb|right|200px|[[Zezen EseriaEseri]]ren argazkia, [[1885]] inguruan.]]
{{ lurlanean }}
[[Fitxategi:Sitting Bull.jpg|thumb|right|200px|[[Zezen Eseria]]ren argazkia, [[1885]] inguruan.]]
 
[[Fitxategi:Oglala girl in front of a tipi.jpg|thumb|Oglala lakoten tipia (usadiozko bizilekua, larruz eta makilez eginiko denda).]]
'''Siux'''<ref>''siux'' izenarekin ageri da [http://ehu.es/ehg/cgi/zehazki/bila?m=has&z=siux Zehazki] eta [http://www.elhuyar.org/hizkuntza-zerbitzuak/EU/Hiztegi-kontsulta Elhuyar] gaztelania-euskara hiztegietan, «siux» sarreran.</ref> [[Ipar Amerika]]ko jatorrizko etnietako bat da, [[europar]]rak iritsi baino lehenago lurralde zabal baten jabe zirenak. Haien jatorrizko hizkuntza [[siux hizkuntza]] da.
 
'''SiuxSiuxa'''<ref>''siux'' izenarekinizena ageri da [http://ehu.es/ehg/cgi/zehazki/bila?m=has&z=siux Zehazki] eta [http://www.elhuyar.org/hizkuntza-zerbitzuak/EU/Hiztegi-kontsulta Elhuyar] gaztelania-euskara hiztegietan, gaztelaniazko «siux» sarreransarrera begiratuta.</ref> [[Ipar Amerika]]ko jatorrizko etnietako batbateko kidea da,. [[europarEuropar]]rak iritsi baino lehenagolehen, siuxak lurralde zabal baten jabe zirenak. Haien jatorrizko hizkuntza [[siux hizkuntza]] da.
== Taldeak ==
 
* ''Isanti'' ("labain"), ''santee'' edo ''dakota'': [[Dakota]]ko ekialdean, [[Minnesota]] eta [[Iowa]]ko iparraldean.
== TaldeakIzena ==
Siux izena [[ojibwera]]ren [[ottawa]] dialektoko ''naadowesiwag'' izenetik dator. Segur aski, izen horrek «atzerritar hizkuntza» (hau da, «[[erdara]]») esan nahi du; [[Kanadako frantses]]ean ''nadoüessioüak'' forma hartu zuen izen horrek, eta kolonoen ingelesean, berriz, ''nadouessioux'' forma. Hortik laburtuta sortuko zen ''siux'' izena.
 
Beraz, ''siux'' izenaren jatorria [[ojibwa]] indiarren [[exonimo]] bat dateke.
 
== Siux taldeak ==
Hizkuntza familia bereko tribu askok osatzen dute siux herria: assiniboin, crow, dakota, hidatsa, iowa, kansa, mandan, missouri, oglala, omaha, osage, oto, ponca. Hauek dira hiru talde nagusiak:
 
* ''Isanti'' ("labain"), ''santee'' edo ''dakota'': [[Dakota]]ko ekialdean, [[Minnesota]] eta [[Iowa]]ko iparraldean.
 
* ''Ihanktowan-ihanktowana'' ("amaieran dagoen herria"), ''yankton-yanktonai'' edo ''nakota'': [[Minnesota]]n.
 
* ''Ihanktowan-ihanktowana'' ("amaieran dagoen herria"), ''yankton-yanktonai'' edo ''nakota'': [[Minnesota]]n.
* ''Teton'' edo ''[[lakota]]'': siuxen artean mendebaldekoenak.
 
== Historia ==
 
[[Fitxategi:Sioux01.png|thumb|Siuxen lurraldea, 1770 arte (berde ilunez) eta gaur egungo [[indiar erreserba|erreserbak]] (laranjaz).]]
 
Siuxak [[Ipar Amerika]]ko iparraldean bizi ziren, [[Aintzira Handiak|Aintzira Handien]] inguruan, baina XVII. mendean [[algonkin]]ek handik bota zituzten, eta erdialdeko ordokietara aldatu ziren. Hasieran nekazariak ziren baina gero pixkanaka ehiztari nomada bilakatu ziren; bisontearen ehiza zuten bizibide nagusia. [[Zaldi]]az baliatu aurretik [[txakur]]ra erabiltzen zuten garraiorako eta ehizarako.
 
XVII. mendearen erdian [[espainiar]]ren bidez zaldiaz baliatzen hasi ziren, eta horrek aldaketa handiak ekarri zituen haien bizitzan. Taldea zuten oinarrizko gizarte antolamendua, aginpidea buruzagi baten eta agure batzorde baten esku zegoela. Siuxak [[gerrari]]ak ziren, eta gerrako balentrien arabera neurtzen zuten gizonaren ausardia. [[Eguzkiaren dantza]] zuten erlijiozko ospakizunik garrantzitsuena.
 
XIX. mendearen hasieran zuriak siuxen lurraldeetan sartzen hasi ziren eta 1815eko, 1825eko eta 1851ko hitzarmenen bidez siuxen lurraldearen zati handi bat bereganatu zuten, eta [[Dakota]], [[Nebraska]] eta [[Montana]]ko [[indiar erreserba|erreserbetan]] bizitzera behartu zituzten. Mende horretan etengabeak izan ziren siuxen eta zurien arteko gerrak. 1875ean [[Hego Dakota]]ko [[Black Hills]]en urrea aurkitu izanak [[kolono]] asko erakarri zituen, eta burdinbidea eraikitzeko lanek [[bisonte]]a desagertzea ekarri zuten. Orduan areagotu ziren zurien eta siuxen arteko gatazkak. [[Hodei Gorri]], [[Zaldi Ero]], Gall eta, batez ere, [[Zezen Eseri]] buruzagien agindura siuxek gogor eraso zioten [[Estatu Batuetako armada]]ri [[Little Big Horngo gudua]]n eta [[Custer jenerala]] hil zuten. [[Sherman jenerala]]k sarraski handia egin zuen [[Wounded Kneeko gudua]]n; siuxak garaitu zituen, eta erreserbetan bildu.
 
1973an, [[American Indian Movement]] taldeko 300 bat indiarrek [[Wounded Knee]] hiria hartu zuten, beren eskubideak aldarrikatzeko. Gaur egun 50.000 siux bizi dira [[indiar erreserba|erreserbetan]].
 
== Siux ospetsuak ==
<div class="center">
* [[Hodei Gorri]]a ([[1822]]- [[1909]]), buruzagia.
<gallery>
* [[Zezen Eseria]] ([[1831]]- [[1890]]), buruzagia.
File:YoungManAfraidofHisHorses.jpg|Tȟašúŋke Kȟokípȟapi ([[Haren Zaldiak Beldurrarazten Du]] (1830–1900), buruzagia.
* [[Zaldi Ero]] ([[1840]]-[[1877]]), buruzagia.
File:Spotted Tail LOC.jpg|Siŋté Gleśká ([[Isats Pintoa]], (1823-1881), buruzagia.
File:Touch the Clouds 1877a.gif|Maȟpíya Ičáȟtagye ([[Ukitu Hodeiak]], (c. 1838 – 1905), buruzagia.
File:Sitting_Bull_(Tatonka-I-Yatanka),_a_Hunkpapa_Sioux,_1885_-_NARA_-_530896.jpg|Tȟatȟáŋka Íyotake ([[Zezen Eseri]], [[1831]]- [[1890]]), buruzagia. 1885eko argazkia.
Grabill - Red Cloud and American Horse.jpg|Maȟpíya Lúta ([[Hodei Gorri]], [[1822]]- [[1909]]), buruzagia, argazkiaren ezkerraldean.
*File:Chief Crazy Horse.jpg|Tȟašúŋke Witkó ([[Zaldi Ero]], ([[1840]]-[[1877]]), buruzagia.
</div>
</gallery>
</div>
 
== Erreferentziak ==
{{ lur | data=2011/12/26}}
{{Erreferentzia zerrenda}}
 
{{Commonskat|Sioux}}
 
[[Kategoria:Siux]]
 
[[barKategoria:Sioux]]
 
[[bg:Сиукси]]
[[ca:SiuxSioux]]
[[cs:Siouxové]]
[[cy:Sioux]]
[[gl:Sioux]]
[[he:שבט הסו]]
[[hi:सू]]
[[hr:Sijuksi Indijanci]]
[[id:Suku Sioux]]
[[ja:スー族]]
[[ko:수족]]
[[lt:Sančių sijai]]
[[mg:Sioux]]
[[nds:Sioux]]