«Zürich»: berrikuspenen arteko aldeak

2.283 bytes added ,  Duela 9 urte
t (r2.6.4) (robota Erantsia: pa:ਜਿਊਰਿਖ)
{{ lurlanean }}
{{Suitzako udalerri infotaula
| izena = Zürich
| bandera = ez
|irudia=City of Zürich.jpg
| armarria = Ch zh wappen kanton.gif
| ofiziala = Zürich
| herritarra = zurichtar
| alkatea = [[Elmar Ledergerber]] ([[Suitzako Alderdi Sozial Demokratikoa|SAZD]])
| webgunea = http://www.stadt-zuerich.ch
| oharrak =
}}
'''Zürich''' ([[Suitzako aleman]]ez ''Züri'', [[italiera]]z ''[[Zurigo]]'',[[erromantxera]]z ''Turitg'') [[Suitza]]ko hiririk handiena da, herrialdeko iparraldean kokatuta dagoena. [[Zurich Kantoia|Izen bereko kantonamenduan]] dago.
 
'''Zürich''' ([[Suitzako aleman]]ez ''Züri'', [[italiera]]z ''[[Zurigo]]'',[[erromantxera]]z ''Turitg'') [[Suitza]]ko hiririk handiena da, herrialdeko iparraldean kokatuta dagoena. [[Zurich Kantoia|Izen bereko kantonamenduankantonamenduko]] dagohiriburua ere bada.
Hiriko izena ei dator ''Turus'' izen [[zeltiar]]ratik.
 
Hiriko izena ei dator ''Turus'' izen [[zeltiar]]ratik. [[Aleman]]a da hiritar gehienen hizkuntza.
 
== Geografia ==
 
Itsas-mailatik 408 metrotan dago hiria. [[Zurich lakua|Izen bereko lakuaren]] ondoan dago (88.66 km2).
 
[[Siehl]] eta [[Limmat]] ibaiek zeharkatzen dute hiria. (bertan elkartzen dira).
 
== Historia ==
 
[[Fitxategi:Zuerich vier Kirchen.jpg|thumb|left|280px|Hirigunearen ikuspegia, lau eliza nagusiekin eta fondoanhondoan Albis agerian dagoela.]]
 
Helvetiarrek gotorlelu bat egin zuten gaurko finkalekuan, eta ''Dur'' izena jarri zioten ''(ura).'' K. a. 58. urtean erromatarren eskuetara pasa zen, ''Turicum ''izenaz; aduana bat jarri zuten, eta [[IV. mende]]an gotorleku bihurtu. Gero, alamaniarrak eta frankoak sartu ziren, eta erregeren bizileku bihurtu zuten. Luis Germaniarra erregeak monasterio beneditarra eraiki zuen bertan (853). Monasterio horrek (Fraumünster) gobernatu zuen hiria hainbat urtetan.
 
[[XIII. mende]]an monasterioaren aginpidetik askatu zen, eta merkataritzak indar handia hartu zuen orduan. [[Habsburgo]]tarren kontrako gudua galdu (1292), eta Konfederazioan sartu behar izan zuen (1351). 1336an, [[Rudolf Brun]]en matxinadak aginpiderako bidea ireki zien eskulangileei, zaldunen eta aitonen semeen kaltetan. 1400. urtean, hiriak burujabetza erosi zion enperadoreari. [[1439]]. urtean ''Alter Zürich Krieg (Zurich Zaharreko Gerra)'' piztu zen, 1450 arte iraun zuena. Urte hartan berean, austriarren laguntzarekin, Zurich Konfederaziora itzuli zen, berriz.
 
[[XVI. mende]]an, Zwingliren erlijio eraberritzearekin burgesiaren indarra areagotu zen; [[Austria]]ren merkataritza bidea hautsi bazen ere, Ingalaterrako, Locarnoko eta Frantziako protestante atzerriratuei esker, zetaren industria eraberritu zen eta kotoiarena sartu. [[Frantziako Iraultza]]ren eraginez, herrietako eta hiriko biztanleek eskubide berak lortu zituzten.
 
[[1830]]eko nekazarien matxinadak konstituzio liberala bultzatu zuen (1869an osatua). XIX. mendean, hiria aberastuz joan zen, Europako finantza hiri garrantzitsuenetako bat bihurtu zen arte. Horretan lagungarri izan ziren unibertsitatea (1833) eta politeknikoa (1855).
 
== Ekonomia ==
 
XIII. mendeaz geroztik, merkataritza leku garrantzitsua da Zurich; eskulanek ere (kotoia, zeta) tradizio handia izan dute beti.
 
Ekonomia aldetik garrantzi handia du Zurichek mundu osoan. Kapital ugari bildu zen bertara, eta finantza hiri ahaltsuenetakoa bihurtu zen. Han dute egoitza nagusia hainbat bankuk eta seguruetxek. Turismoak garrantzi handia du.
 
== Kultura ==
 
=== Monumentuak ===
 
[[Fitxategi:Zuerich vier Kirchen.jpg|thumb|left|Hirigunearen ikuspegia, lau eliza nagusiekin eta fondoan Albis agerian dagoela.]]
Hiriko parte zaharrean, bere kale estuekin, ondo gorde dira antzinako eraikuntzak, eta haren inguruan eraiki dira auzune berriak, inguruko muinoetaraino ere iritsita.
 
'''Grossmünster''' (katedrala), '''Fraumünster''' eta '''St.Peter''' Zuricheko eliza nagusiak dira.
 
=== Hizkuntzak ===
[[Aleman]]a da biztanle gehienen (ia %78a) [[hizkuntz]]a nagusia, [[albaniera]] (%5.8a) eta [[italiera]] (%4.7a) bigarren eta hirugarren mintzatuenak izanda.
 
[[Aleman]]a da biztanle gehienen (ia %78a) [[hizkuntz]]a nagusia, [[albaniera]] (%5.8a) eta [[italiera]] (%4.7a) bigarren eta hirugarren mintzatuenak izanda.
== Inguru naturala ==
Itsas-mailatik 408 metrotan dago hiria. [[Zurich lakua|Izen bereko lakuaren]] ondoan dago (88.66 km2).
 
[[Siehl]] eta [[Limmat]] ibaiek zeharkatzen dute hiria.
[[Aleman]]a da hiritar gehienen hizkuntza.
 
== Zürichtar ospetsuak ==
 
[[James Joyce]], [[Max Frisch]] eta [[Elias Canetti]] idazleak bertan hil ziren, beste batzuen artean.
 
== Kanpo loturak ==
{{commonskat}}
* [http://www.stzh.ch Hiriko webgune ofiziala] {{de}} {{zh}} {{en}}
 
[[Kategoria:Zürich]]
[[hu:Zürich]]
[[id:Zürich]]
[[ie:Zúrich]]
[[ilo:Zürich]]
[[io:Zürich]]
[[ka:ციურიხი]]
[[ko:취리히]]
[[ky:Цюрих]]
[[la:Turicum (urbs)]]
[[lb:Zürich]]
[[oc:Zuric]]
[[os:Цюрих]]
[[pa:ਜਿਊਰਿਖ]]
[[pdc:Zurich]]
[[pfl:Zirich]]
[[vi:Zürich]]
[[vo:Zürich]]
[[war:ZurichZürich]]
[[wo:Zurich]]
[[wuu:苏黎世]]
[[zh-min-nan:Zürich]]
[[zh-yue:蘇黎世]]
== Erreferentziak ==
{{ lur | data=2011/12/26}}