«Tamerlan»: berrikuspenen arteko aldeak

3.226 bytes added ,  Duela 8 urte
t (Robota: Testu aldaketa automatikoa (-Pertsiera +Persiera & -pertsiera +persiera))
{{ lurlanean }}
{{Agintari infotaula
| izena = Tamerlan
| irudia = Timur Exhumedreconstruction03.gifjpg
| irudioina = Tamerlanen aurpegia, [[M. Gerasimov]]ek auzitegi medikuntzako teknikez berregina.
| tamaina = 150px
| armarria =
| kargua = [[Inperio Timuridoa|Inperio Timurido]]ko emir
| hasiera = [[1370]]
| hillekua = Otrar, [[Sir Daria]]
}}
'''Tamerlan''', ([[persiera]]z ''Timür-i lang''), ''Tamorlan'', ''Timur Lenk'' edota ''Timur'' soilik ("''herrena''"), turkiar-mongoliar konkistatzaile, buruzagi militar eta politikoa izan zen, erdialdeko Asiako azken konkistatzaile nomadetako bat. [[1336]] inguruan jaio zen, [[1405]]ean hil zen [[Txina]] inbaditzeko zorian zela.
 
'''Timur Lang''', '''Timur Lenk''' edo '''Tamerlan'''<ref>EIMA: [http://www.hezkuntza.ejgv.euskadi.net/r43-573/eu/contenidos/informacion/dih/eu_5490/adjuntos/estilo_liburua/ONOMASTIKA/IZEN%20ZERRENDAK.pdf ''Eskola-liburuetako onomastikaren, gertaera historikoen eta artelanen izenak. Zerrendak''].</ref> ([[persiera]]z تيمور لنگ ''Timür-i lang'', «Timur [[herren]]a») edota ''Timur'' soilik (persieraz تیمور ''Timūr'', [[txagataiera]]z ''Temür'' «burdina») ([[Kesh]], [[Samarkanda]]tik hurbil, Uzbekistan, c. [[1336]] - [[Tximkent]], Kazakhztan, [[1405]]) XIV. mendean ekialdeko, erdialdeko eta mendebaldeko Asia menperatu zuen konkistatzaile, buruzagi militar eta politikoa izan zen, [[timuridoen dinastia]]ren sortzailea. [[1405]]ean hil zen, [[Txina]] inbaditzeko zorian zela.
[[Turkia]]r jatorriko noble musulman honek Eurasiaren zati handi bat konkistatu zuen bi hamarkadetan. [[1382]] eta [[1405]] artean, bere gudarosteak [[Delhi]]tik [[Mosku]]ra zeharkatu zituzten, konkistatzen eta hiriak suntsituz. Bere izena Europan zehar zabaldu zen, izua sortzen zuen pertsonaia bat bihurtuz. Haren erasoaldien artean aipatzekoa da [[Delhi]]ko arpilaketa [[1398]]an eta [[Otomandar Inperioa]]ren aurkako garaipena [[1402]]an.
 
[[Fitxategi:Das Reich Timur-i Lenks (1365-1405).GIF|thumb|left|Timurren inperioa.]]
[[Timur Inperioa]] osatu zuen [[Asiako erdialdea]]n ([[1370]]-[[1405]]), baita timur leinua ere, zeinek [[1857]]ra arte iraun zuen [[India]]ko [[Mughal Inperioa]]n. Hala ere, inperioaren handitasunak ez zuen fundatzailearen heriotza baino askoz gehiago iraun. Oinordekoek matxinaden aurka borrokatu behar izan zuten. Hauek izan ziren Tamerlanen lau semeak: Djahangir ([[1376]]an hila), Omar Xeikh I.a ([[1391]]an hila), Miran Xaa ([[1408]]an hila) eta Xaa Rukh.
 
[[Turkiar]] eta [[mongol]] jatorriko noble [[musulman]] honek Eurasiaren zati handi bat konkistatu zuen bi hamarkadetan. [[1382]] eta [[1405]] artean, bere armadak [[Delhi]]tik [[Mosku]]rainoko lurraldeak zeharkatu eta konkistatu zituen, eta hiri asko suntsitu. Haren erasoaldien artean, aipatzekoa da [[Delhi]]ko arpilaketa [[1398]]an, eta [[Otomandar Inperioa]]ren aurkako garaipena [[1402]]an. [[Timur Inperioa]] osatu zuen [[Asiako erdialdea]]n ([[1370]]-[[1405]]), baita timur[[timuridoen leinuadinastia]] ere, zeinek [[1857]]ra arte iraun zuen [[India]]ko [[Mughal Inperioa]]n. Hala ere, inperioaren handitasunak ez zuen fundatzailearen heriotza baino askoz gehiago iraun. Oinordekoek matxinaden aurka borrokatu behar izan zuten. Hauek izan ziren Tamerlanen lau semeak: Djahangir ([[1376]]an hila), Omar Xeikh I.a ([[1391]]an hila), Miran Xaa ([[1408]]an hila) eta Xaa Rukh. Nolanahi ere, [[zientzia]]ren eta [[arte]]en garapena bultzatu zuten, eta Pizkunde Timuridoa izeneko garaia eragin [[XV. mendea]]n.
Nolanahi ere, [[zientzia]]ren eta [[arte]]en garapena bultzatu zuten, Pizkunde Timuridoa izeneko garaia sortuz [[XV. mendea]]n.
 
Timur mongoliar buruzagi nagusietako bat izan zen, [[Gengis Khan]]en parekoa. Haren eta haren ondorengoen garaian, munduko hiri ederrenetako bat izan zen [[Samarkanda]], eta artea eta kultura loratu ziren Asiako erdialdeko lurretan. [[India]]n, [[Persia]]n eta [[Europa]]n, ordea, musulman munduko hiri nagusietako batzuk gupida gabe suntsitu zituen [[mongol]] buruzagi ankerraren irudia zabaldu zen.
{{commons|Category:Timur}}
 
== Bizitza ==
{{biografia zirriborroa}}
 
[[India]]ko eta [[Mongolia]]ko lurraldeetatik [[Mediterraneo]] aldeko lurretara zabaldu zen haren inperioa. [[Transoxania]]n, egungo [[Uzbekistan]]en, finkatu zen [[barlas]] mongol leinuko kidea zen. ''Lang'' deitzen zioten persiar etsaiek, gudu batean hanka bat elbarritu zitzaiolako, eta izen hori zabaldu zen Europan zehar.
 
Mongoliar soldadu nomada batzuen buruzagi gisa hasi zen; 1364an, abentura eta gorabehera askoren ondoan, [[Ilias Khoja]] Transoxaniako erregea menderatu zuen, eta 1366-1370 bitartean, [[Mongoliar Inperio]]ko khan nagusi bihurtu zen, [[Samarkanda]]ko hirian.
 
1370-1380 bitartean, [[Turkistan]] aldeko khanerriak menderatu eta, [[Krimea]]ko mongoliar agintarien laguntzaz errusiarrei eraso zien. 1380an sartu zen [[Mosku]]n, eta [[lituania]]rrak garaitu zituen [[Poltavako gudua]]n.
 
[[Fitxategi:Samarkand Gur-Imir Mausoleum.jpg|thumb|Timurren ehorzlekuak, [[Gur-e Amir]] mausoleoak zutik dirau gaur egun ere, [[Samarkanda]]n.]]
 
1383an Persiako konkistari ekin zion: 1383-1385 bitartean [[Khorasan]] eta Persiako ekialdea konkistatu zituen, eta 1386-1394 bitartean, Farz, Irak, Azerbaijan, Armenia, Mesopotamia eta Georgia geratu ziren haren mendean. Urte haietan, [[Tokhtamish]] Krimeako mongoliar khana izan zuen arerio nagusi; 1391n menderatu zuen Tokhtamish, eta Moskuko hirian egon zen ondoren, urtebetez.
 
1398an, Indiari eraso zion bertako musulmanek [[hindu]]en aurrean toleranteegiak zirelakoan, eta urte bereko abenduan [[Delhi]]ko hiria suntsitu zuen. 1399ko apirilean irten zuen Indiatik eta espedizio bat antolatu zuen Egiptoko [[mameluko]]en eta [[Baiazid I.a]] otomandar sultanaren aurka. 1401ean mamelukoak menderatu zituen Sirian, eta sakaila handia agindu zuen urte berean [[Bagdad]]eko hirian, bere aurka matxinatu zitzaiolako.
 
1402an hartu zuen [[Ankara]] eta 1404an erretiratu zen Samarkandara, [[Bizantzio]]ko enperadoreak eta [[Egipto]]ko sultanak men egin ondoren. Hiri hartara iritsi orduko hasi zen [[Txina]]ko konkista prestatzen, baina gaixotu eta hil zen. [[Gur-e Amir]] mausoleoan ehortzi zuten, Samarkandako hirian. Hil ondoren, seme eta biloba nagusien artean banatu zen haren inperio handia.
 
== Erreferentziak ==
{{ lur | data=2011/12/26}}
{{Erreferentzia zerrenda}}
 
{{commons|Category:Timur}}
 
[[Kategoria:1336ko jaiotzak]]
[[arz:تيمورلنك]]
[[ast:Tamerlán]]
[[az:Əmir TeymurƏmirTeymur]]
[[bat-smg:Timūrs]]
[[be:Тамерлан]]