Joseph Haydn: berrikuspenen arteko aldeak

Ezabatutako edukia Gehitutako edukia
1. lerroa:
{{ lurlanean }}
[[Fitxategi:Haydn portrait by Thomas Hardy (small).jpg|thumb|215px|Joseph Haydn, 1792]]
'''Franz Joseph Haydn''' (Rohrau, [[Austria Beherea|Niederösterreich]], [[1732]]ko [[martxoaren 31]] – [[Viena]], [[1809]]ko [[maiatzaren 31]]a), musikagileaustriar [[austria]]rra izan zenmusikagilea.
 
[[Sinfonia]]ren eta [[ganbera-musika|hari-kuartetoaren]] aitatzat hartzen dute, arlo hauetanhoritan zinez emankorra izan baitzen. [[Opera]] ere landu izan zuen.
'''Franz Joseph Haydn''' (Rohrau, [[Austria Beherea|Niederösterreich]], [[1732]]ko [[martxoaren 31]] – [[Viena]], [[1809]]ko [[maiatzaren 31]]a) musikagile [[austria]]rra izan zen.
 
== Biografia ==
[[Sinfonia]] eta [[ganbera-musika|hari-kuartetoaren]] aitatzat hartzen dute, arlo hauetan zinez emankorra izan baitzen. [[Opera]] ere landu izan zuen.
Gaztetatik musikarako dohain bereziak erakutsi zituen. [[1740]]an [[Vienako katedral]]eko koruko kantari hasi zen, eta [[1748]] arte han jarraitu zuen. Ez zuen musika-heziketa berezirik inorengandik hartu: bere gisa ikasi zuen, Fux, Mattheson eta [[Karl Philipp Emmanuel Bach]] musikarien obretatik. Lehen lanak [[Von Fürnberg]] baroiaren orkestra txikiarentzat idatzi zituen: ''divertimento-''ak, nokturnoak, kuartetoak ([[1755]]). Lau urte geroago, [[Von Morzin kondea]]rentzat lan egin zuen denbora labur batez, hark [[Bohemia]]n zuen gazteluan.
 
[[1761]]ean [[Esterhazy]] familiaren zerbitzura sartu zen. Horrek berebiziko eragina izan zuen, [[Nikolas printzea]]ren koru zuzendari izan baitzen [[1766]]-[[1790]] bitartean. Hogeita bost urteotan Esterhazytarrek beren egoitzetan (Viena, Eisenstadt, Esterhaz gaztelua) emandako jai guztietako musika Haydnek egina zen. Halakoetan, orkestra txiki bikain baten buru zela, handik gutxira Europa osoan ezagun bihurtuko ziren operak, sinfoniak, sonatak eta kontzertuak aurkeztu zituen, eliz musikarekin batera. Heldutasun-aro hartakoak dira, besteak beste, ''Stabat Mater'' (1767), ''Agurrena'' deituriko sinfonia (1772) eta ''Missa Sancta Caecilia'' (1773).
 
Nikolas printzea hil zenean ([[1790]]), [[Ingalaterra]]ra joan zen, urteetako deiei erantzunik. Londresen harrera beroa izanik, bi egonaldi egin zituen hiri hartan (1791-1792, 1794-1795). Bidaia horiek zirela eta, obra berriak ondu zituen, hala nola ''102, 103 eta 104. Sinfoniak''. Austriara itzulirik, berriro hartu zuen koru-zuzendari postua [[Nikolas II.a Esterhazy]]rekin. Azken aro horri dagozkio ''Kreazioa'' (''Die Schöpfung'', 1798) eta ''Urtaroak'' (''Die Jahreszeiten'', 1801) oratorioak.
 
Azken sei mezak (1796-1802) eta sei kuartetoak (1797) ere guztiz aintzat hartuak dira. Vienan iraganiko azken urteak gaixotasunak eta gerrak ilundu zizkioten, musikagile gazteen ezagutzak eta adiskidetasunak apur bat gozatu bazioten ere. [[Napoleon]] Vienan sartu eta handik hiru astera hil zen, [[1809]]ko [[maiatzaren 31]]n. Emankortasun harrigarriko musikagilea izan zen. Ahots-musikaren sailean: 36 ''lieder'', [[Eskozia]]ko eta [[Gales]]ko kantuen bilduma, kantatak, oratorioak, 14 meza, ''Stabat Mater'' bat, bi ''Te Deum'', 14 eskaintza, 4 motete eta beste hainbat obra. Musika instrumentalari dagokionez, berriz: pianorako 53 sonata, 77 kuarteto, tresna desberdinetarako 65 trio, sesteto bat, kinteto batzuk, ''eco'' bat 4 biolin eta bi biolontxelorako, harparako sonata bat, piano eta biolinerako 4 sonata, 125 sinfonia edo obertura, 7 martxa, 6 scherzo, pianorako 20 kontzertu eta hainbat tresnatarako 34 kontzertu. Musika dramatikoa: 24 opera edo ''singspiele'' (haietarik 13 italiar estilokoak) eta 22 aria. Tresnaz jotzeko musikagintzan gailendu zen nagusiki.
 
[[Beethoven]]ek eta [[Mozart]]ek aitortu zuten Haydnen eragina (alderantziz ere, Mozarten obrek eragina izan zuten Haydnen azken aldiko zenbait lanetan). Zorroztasuna, oreka, argitasuna, dotorezia eta sosegua dira Haydnen musikaren ezaugarriak. Haydnen ekarpena erabakigarria izan zen sonata eta sinfonia klasikoaren behin betiko egitura finkatzeko. Ganbera-musikaren alorrean berak ezarri zuen hari-kuartetoaren egitura, gero Mozartek eta Beethovenek eredu formaltzat hartu zutena. Erlijiozko obretan ez dago dudarako edo hersturarako lekurik, eta fedearen sendotasuna modulazio samurrez zein indartsuz adierazten du. Azken [[barroko]]aren garaikoa bazen ere, [[erromantizismo]]aren sentiberatasun-moldeak iragarri zituen bere obran.
 
== Lan nagusiak ==
* 104 Sinfonia.
* 83 Hari-kuarteto.
* 52 Klabezin-sonata.
* 30 Kontzertu.
* 24 Opera.
* 14 Meza.
* 6 Oratorio.
 
19 ⟶ 28 lerroa:
 
[[Kategoria:Austriako musikagileak|H]]
[[Kategoria:Musika klasikoko musikagileakklasikoa|H]]
[[Kategoria:1732ko jaiotzak|H]]
[[Kategoria:1809ko heriotzak|H]]
60 ⟶ 69 lerroa:
[[it:Franz Joseph Haydn]]
[[ja:フランツ・ヨーゼフ・ハイドン]]
[[jv:Joseph Haydn]]
[[ka:იოზეფ ჰაიდნი]]
[[ko:요제프 하이든]]
68 ⟶ 76 lerroa:
[[lv:Jozefs Haidns]]
[[mk:Јозеф Хајдн]]
[[mr:जोसेफ हायडन]]
[[nds:Joseph Haydn]]
[[nl:Joseph Haydn]]
100 ⟶ 107 lerroa:
[[zh:约瑟夫·海顿]]
[[zh-min-nan:Joseph Haydn]]
== Erreferentziak ==
{{ lur | data=2011/12/26}}