«Gengis Khan»: berrikuspenen arteko aldeak

1.236 bytes added ,  Duela 10 urte
ez dago edizio laburpenik
{{Agintari infotaula
[[Fitxategi:Genghis Khan.jpg|thumb|250px|right|]]
| trataera =
'''Genghis Khan''' (''Gengis Jan'', ''Gengis Can'', ''Chinggiz Qan'' bezala ere idatzia) mongoliar tribu guztiak batu zituen printze bat izan zen eta lehen [[Mongoliar Inperioa]] sortu zuen. Bere benetako izena ''Temudjin'' zen ([[1154]]-[[1227]]. [[Asia]]ko hainbat erreinu konkistatu zituen, hala nola ''Hsi-Hsia'' erreinua (txinatarrak), ''Kara-Txitan'' erreinua eta ''Txoresm'' inperioa (musulmanak).
| izena = Genghis Khan
| irudia = Genghis Khan.jpg
| armarria =
| kargua = [[Mongol Inperio]]ko khan gorena<br>[[Erregeen errege]]<br>[[Txina]]ko enperadore
| 1data1 =
| 1data2 =
| hasiera = [[1206]]ko udaberria –
| bukaera = [[1227]]ko [[abuztuaren 25]]a (21 urte gutxienez)
| aurrekoa =
| ondorengoa = [[Ögedei Khan]]
| jaiodata = [[1162]]ko abuztu bukaera edo iraila hasiera
| jaiolekua = [[Khentii mendiak]], egungo [[Mongolia]]
| hildata = [[1227]]ko abuztua
| hillekua =
| ezkontidea = [[Börte]], Khulan, Yisugen, Yisui eta beste batzuk
| semeak = [[Jochi]], Chagatai, Tolui, [[Ögedei]] eta beste batzuk
| egoitza = [[Borjigin]]
| sinadura =
}}
'''Genghis Khan''' (''Gengis[[1162]]? Jan'', ''Gengis Can'', ''Chinggiz Qan'' bezala ere[[1227]]ko idatziaabuztua) mongoliar tribu guztiak batu zituen printze bat izan zen eta lehen [[Mongoliar Inperioa]] sortu zuen. Bere benetako izena '''Temudjin''' zen ([[1154]]-[[1227]]eta tenplu izena ''Taizu''. [[Asia]]ko hainbat erreinu konkistatu zituen, hala nola ''Hsi-Hsia'' erreinua (txinatarrak), ''Kara-TxitanKhitai'' erreinua eta ''TxoresmKhwarezm'' inperioa (musulmanak).
 
== Inperioa ==
[[File:Mongol Empire map.gif|thumb|left|300px|[[Mongoldar Inperioa]]]]
 
[[1167]]an jaio zen [[Baikal]] aintziratik gertu, ingurugiro aristokratiko batean. [[Borjigin]] klanekoa zen, [[Amur]] ibaitik [[Txina]]ko harresirainoko eskualdean zabaltzen zena eta bere aita [[Yesugei]], honen buruzagia. Hau, [[tartariar]]ek pozoituta hil zen eta [[Timuyin]] bihurtu zen tribuaren buruzagi hamahiru urte zituela.
 
Hau zela eta, hainbat klanek bere babesa emateari utzi zioten eta handik aurrera bere familiak (bere ama, bere sei anaiak eta bera) pobrezian bizi behar izan zuen, nekazaritzatik eta arrantzatik. Honetaz gain, matxinadak izan ziren eta baita bere aitak utzitako boterea lortzeko hainbat borroka ere. Baina laster erakutsi zuen bere gaitasun eta indar militarra eta bere menpekoak garaitzeaz gain, inguruko herrialdeak ere garaitu zituen.
[[File:Djengiz Khân et Toghril Ong Khan.jpeg|left|thumb|320px|Genghis Khan eta Toghril Khan (XV. mendeko ''Jami' al-tawarikh'' eskuizkribuko ilustrazioa)]]
 
Garai honetan razziak eta erasoaldi txikiak egiten zituenez, hainbat gazteren leialtasuna lortu zuen eta berekin elkartu ziren. Hauen artean [[Jamuka]] gaztea da aipagarriena. Honen gizarte mailak ( noble familiakoa zen) eragina izan zuen Timuyin-en botererako bidean. Eta honela, bere hasierako jarraitzaile hauek zirela eta, geroago bere guardia inperiala izango zena sortzen joan zen. Hala ere, botere bidean gehien lagundu ziona bere aitaren laguna, [[Toghril]] ([[Kerait]]en buruzagia) izan zen, bere armadako bigarren lerroko nagusi izendatu baitzuen eta honela gizon gehiago elkartu baitzitzaizkion.
[[Oirate]]ak, [[Kirgiz]]ak eta [[Uigur]]eak garaitu eta boterearen oinarriak finkatu ondoren, Txinako konkista hasiz zuen Gengis Kan –ek beste hainbat herrialderen laguntzarekin. [[1208]]an [[Txinako Harresia]] zeharkatu zuten Mongoliarrek eta euste-puntu bat jarri zuten barruan. [[1213]]an bere armadak mendebaldera eta hegoaldera bidali zituen eta [[Qin dinastia]]k gobernatzen zuen lurraldera sartu ziren. [[1215]]ean [[Yenking]] hiria (gaur egungo [[Beijing]]) hartu zuten. Txinaren hegoaldera ez sartzea erabaki zuen, alde batetik, bere gizonentzako gogorregia zelako eta beste aldetik, Txinako hegoaldea iparraldea baino indartsuagoa zelako.
 
[[1218]]an [[Kara-kitai]] erreinua lortu zituzten. Azken honekin inperioak [[JwarizmKhwarezm]] inperio [[musulman]]arekin (gau egungo [[Irak]], [[Iran]] eta [[Turkestan]]go zati bat direnarekin) muga izatea lortu zuen eta hemengo agintariak erasorako asmorik ez zuela ematen zuenez, merkatariei inperiorako bideak zabaltzea erabaki zuen GengisGenghis Kan-ekKhanek. Baina [[Ala al-din Muhammad]] agintariak, Mongoliatik itzultzen ari zen karabana bat erasotu zuen eta bertako pertsona guztiak hil zituen. Honengatik, eta merkatu bideen erabateko jabetza lortu nahi zuelako, GengisGenghis KanekKhanek musulmanak erasotzea erabaki zuen. Ala al-din- ek bere armada talde txikietan banatu zuenez eta Mongoliarrak agertzean ihes egin zuenez, erraza izan zen hauek garaitzea, nahiz eta bere semea armada berriro osatzen eta mongoliarrei aurre egiten saiatu. Beraz, [[Bukhara]] eta [[Samarkanda]] (Jwarezm-ekoKhwarezmeko hiriburua) suntsitu zituen, bere jeneraletako bik iparraldean eta hegoaldean aurrera jarraitzen zuten bitartean. [[1223]]rako Jwarizm guztia bereganatua zuten Mongoliarrekmongoliarrek. Geroago, Peshawar eta Lahore hiriak (gaur egungo Indiako iparraldea eta [[Pakistan]]) konkistatu zituzten. 122an, gaur egun Errusia denean sartu ziren eta [[Volga]] eta [[Dnieper]] ibaietatik [[Pertsiako golko]]raino iristen zen eskualdea arpilatu zuten.
[[1225]]an Mongoliara itzuli zen garaile. Ondoren, sortu ziren matxinadak zapaltzeari eskainiz izonizan bere denbora, [[Hisi-Hisia]]ko lurraldean batez ere, ez zituztelako azken kanpainarako soldaduak bidali nahi eta matxinada hasiera izan zitekeelako (GengisGenghis KanKhan hil arte ez ziren deuseztatu).
 
GengisGenghis KanKhan [[1227]]ko [[abuztuaren 18]]an hil zen zalditik erori eta pairatu zituen zauriengatik, Hisi-Hisiako erreinuari eraso egin baino lehen. Bera hil ondoren, Mongoliar inperioa bere lau semeen artean banatu zen, [[Ogodei]]ren (hirugarren semearen) agintepean. Hau, [[1229]]an “Kan”''Khan'' izendatu zuen Mongoliar printzeen asanbladak. Bere aitaren konkistak sendotu zituen; Txina iparraldekoa eta [[Korea]]ko menderatzea osatu zuen; inperioa zabaldu zuen; [[Georgia]], [[Armenia]] eta [[Kaukaso]]ri bere babesa eman zizkion eta [[Errusia]]ko [[Danubio]] lautadan sartu zen.
 
Txina osoko (bai iparraldea eta baita hegoaldea ere) erabateko menderatzea GengisGenghis Kan-en [[Kublai Kan]] izeneko bilobak egin zuen, Txinako enperadore garrantzitsuenetako bat izatera iritsi zena.
 
Mongoliar inperioa [[1368]]an desagertu zen.
 
== Bere armadaArmada eta estrategiak ==
[[Fitxategi:Gengis Khan empire-fr.svg|thumb|320px|Genghis Khan eta bere jeneralen konkista nagusiak.]]
Gengis Khanek [[Mongoliar Inperioa]] ez zuen indarragatik bakarrik lortu, baita estrategia onak erabili zituelako eta gobernadore ona izan zelako ere. Bere ezaugarrietako bat bere izaera eta lider itsura ziren. Garai hartan normala zena baino altuagoa zen, buru zabala zuen, masailezur indartsua eta begirada sarkorra.
 
GengisGenghis Khanek [[Mongoliar Inperioa]] ez zuen indarragatik bakarrik lortu, baita estrategia onak erabili zituelako eta gobernadore ona izan zelako ere. Bere ezaugarrietako bat bere izaera eta lider itsura ziren. Garai hartan normala zena baino altuagoa zen, buru zabala zuen, masailezur indartsua eta begirada sarkorra.
 
Mongoliarrak herrialde borrokalaria ziren: gizon guztiak libreak zirenak (nobleak zirenak behintzat), gaztetatik gerrarako entrenatzen zirenak eta zaldunen tradizio indartsu eta aspaldiko bat zutenak. Honek, GengisGenghis Khanek armadaren antolaketan egindako erreformekin batera eta guardia pertsonalaren sorrerarekin batez ere ( bere semeek eta beste familiako batzuek osatua), oso paper garrantzitsua izan zuen inperio Mongoliarraren sorreran. Hauek dira egindako erreforma batzuk:
* 10.000 ([[Touman]]), 1.000 ([[Mingan]]), 100 ([[Jegun]]) eta 10 ([[Arban]]) gizoneko taldeak egin zituen. Talde hauetan etnia eta tribu ezberdinetakoak nahastu zituen eta horrela armada barruko erlazioa obetu eta sendotu egin zuen.
* Bere aginduak bidaltzeko mezularien sare handi jarri zuen martxan.
* [[Zaldi]] berriak eta ekipoa emateko lekuak jarri zituen.
 
GengisGenghis Khanek garaile izateko aukera eman zioten aldaketa hauez gainera, diziplina inoiz baino gehiago sendotu zuen eta arau zorrotzak jarri zituen. Armada zaldunez osatzen zen ia erabat eta beranduago, ingeniari talde bat sartu zuen setioak egiteko. Arkua zen armarik eraginkorrena. Txikia zen eta zaldi gainean azkar zihoazen bitartean erabiltzeko erraza. Atzealdean airearekin soinua ateratzen zuen dispositibo bat zuen, horrela gerlariak bazekien gezia nora zuzendu, nahiz eta ez ikusi. Inpultso handi batekin armadurak zeharkatu zitzakeen.
Gerlari mongoliarrak [[tenperatura]] baxuak jasan ahal izateko jantzi egokiekin ibiltzen ziren eta bidaia handiak egiteko beharrezko gauza guztiekin ibiltzen ziren, baina zaldiek pisu handirik eraman gabe, borrokarako erabili behar baitzituzten. Gerlariak aztertuak izaten ziren gerrara joan aurretik eta bere ekipoa baldintza onetan mantentzen ez zuena zigortua izaten zen.
Azpimarratzeko beste gauza bat gerra psikologikoa erabili izana da. Etsaiak garaitzeko, beldurra zabaldu zuen konkistatutako lurraldeetan. Mongoliarrak sarraski izugarriak egin zituzten eta herritarrei erakusten zizkien hauen ondorioak (gorpuak, buruak...).
 
Beste abantaila estrategiko Mongoliar bat beren etsaiek beraiek inguruan zuten ezjakintasuna zen eta zaila izaten zen etsaientzat Mongoliarren gerlarien kopurua kalkulatzea. Hainbat estrategia erabiltzen zituen, zaldien gainean panpinak jartzea adibidez eta honek ezustekoa Mongoliarrenmongoliarren alde jartzen zuen.
OnaHona hemen, adibide batzuk:
* Txinako herrialde bat setiatu nahi izan zuenean, Mongoliarrek ezin zuten irabazi eta une honetan GengisGenghis Khanek bere adimena erakutsi zuen ondoko plan hau eginaz: Txinatarrei beren hiriko txori guztiak emateko esan zien eta horrela bakean utziko zituela. Txinatarrek aginduak jarraitu zituzten. Txoriak GengisGenghis Kan-enKhanen eskuetara iritsi zirenean, honek su eman zien denei eta txoriek beren habietara eta hiriko etxeen teilatuetara egin zuten ihes. Honela hiri guztiak su hartu zuen eta biztanleak korrika ihesi astean, Mongoliarrek eraso egin zieten.
* Beste batean, Targutai eta Yamuga-ren aurkako borrokan, bere armada txikiagoa zenez, Gengis Khanek bere gizonei, bakoitzak gizonaren tamainako panpina bat egiteko esan zien eta beren badaezpadako zaldietan jarri zituzten. Orduan, armadak askoz handiagoa ematen zuen eta etsaiak izutu egin ziren. Azken honek, borroka irabazten lagundu zien Mongoliarrei.
* [[Hungaria]]ri eraso egitean ere estrategia on bat erabili zuen. GengisGenghis KanKhan-en armadako pisu gutxiko zaldunek ezin zieten Holandako zaldun astunei aurre egin, beraz, Mongoliarrek gudan atzera egiten zutelako itsura egin zuten. Horrela, zaldi Holandarrak nekatu egin ziren eta orduan, erasoari ekin zioten Mongoliarrek.
 
Hala ere, naiznahiz eta agintari gaizto eta bihozgabea zela esan bere lurraldeetan bakea eta ordena ezarri zituen, tribuen arteko borrokak bukarazi zituen, komunikazio bide berriak eraiki zituen, bere menpekoen sineskera desberdinak errespetatu zituen eta irakurtzen jakin ez arren, idatzitako hizkuntzaren balioa baloratzen jakin zuen.
 
==Ikus, gainera ==
Hala ere, naiz eta agintari gaizto eta bihozgabea zela esan bere lurraldeetan bakea eta ordena ezarri zituen, tribuen arteko borrokak bukarazi zituen, komunikazio bide berriak eraiki zituen, bere menpekoen sineskera desberdinak errespetatu zituen eta irakurtzen jakin ez arren, idatzitako hizkuntzaren balioa baloratzen jakin zuen.
*[[Mongoldar Inperioa]]
 
== Kanpo loturak ==
* {{es}} [http://sobrehistoria.com/gengis-kan-guerrero-y-conquistador/ GengisGenghis KanenKhanen bizitza]
* {{es}} [http://aula2.elmundo.es/aula/laminas/lamina1177406335.pdf El Mundoren laminak]
* {{es}} [http://www.vidasdefuego.com/bio_GenghisKhan.htm GengisGenghis KanenKhanen biografia]
[[Kategoria:Mongoldar Inperioa]]
[[Kategoria:Mongoliako historia]]