«Gengis Khan»: berrikuspenen arteko aldeak

48 bytes removed ,  Duela 10 urte
ez dago edizio laburpenik
t (robota Aldatua: hr:Džingis-kan)
[[Fitxategi:Genghis Khan.jpg|thumb|250px|right|]]
'''Genghis Khan''' (''Gengis Jan'', ''Gengis Can'', ''Chinggiz Qan'' bezala ere idatzia, '''Txingis Jan''' bezala ahozkatu beharko genuke) mongoliar tribu guztiak batu zituen printze bat izan zen eta lehen [[Mongoliar Inperioa]] sortu zuen. Bere benetako izena ''Temudjin'' zen ([[1154]]-[[1227]]. [[Asia]]ko hainbat erreinu konkistatu zituen, hala nola ''Hsi-Hsia'' erreinua (txinatarrak), ''Kara-Txitan'' erreinua eta ''Txoresm'' imperioainperioa (musulmanak).
 
== Inperioa ==
[[1167]]an jaio zen [[Baikal laku]]tik aintziratik gertu, ingurugiro aristokratiko batean. [[Borjigin]] klanekoa zen, [[Amur ibai]]tik ibaitik [[Txina]]ko harresirainoko eskualdean zabaltzen zena eta bere aita [[Yesugei]], honen buruzagia. Hau, [[Tartarotartariar]]ek pozoituta hil zen eta [[Timuyin]] bihurtu zen tribuaren buruzagi hamahiru urte zituela.
 
Hau zela eta, hainbat klanek bere babesa emateari utzi zioten eta handik aurrera bere familiak (bere ama, bere sei anaiak eta bera) pobrezian bizi behar izan zuen, nekazaritzatik eta arrantzatik. Honetaz gain, matxinadak izan ziren eta baita bere aitak utzitako boterea lortzeko hainbat borroka ere. Baina laster erakutsi zuen bere gaitasun eta indar militarra eta bere menpekoak garaitzeaz gain, inguruko herrialdeak ere garaitu zituen.
Geroago, hainbat liskar eta lehia egon ziren botereagatik. Ondorioz, [[Tumuyin]] eta [[Jamuka]] banandu egin ziren. Azken hau bere babesa kentzen saiatu zen, baina bere menpean zeuden klanak Tumuyin-en agintepean jarri ziren. Honetaz gain, Troghril ere banandu egin zen, bere alaba Tumuyin-en seme zaharrenarekin ezkontzeko baimena ukatu eta gero. Orduan, Jamuka eta Troghil elkartu egin ziren lehenago bere kidea izandakoari aurre egiteko, baina beraien armadako barne arazoak zirela eta, garaituak izan ziren; beren ondoan borroka egin zuten klan asko Tumuyin-ekin elkartu ziren gainera. Honela, Keraitak garaituak izan ziren eta geratzen zen botere indartsu bakarra Namianoak izanik, Jamuka eta bere jarraitzaileak hauen babespean jarri ziren. Baina garaituak izan ziren (baita geroxeago hauen aliatuak ziren [[Merkit]]ak ere) eta Jamuka atxilotu eta hil egin zuten.
 
Azkenean [[1206]]rako [[Mongolia]] guztia bere menpe zuen. Tribuen asanblada orokor batek Tumuyin (39 urte zituen), Gengis Kan izendatu zuen [[Onon ibaia]]ren ertzean [[Quriltai]] izeneko zeremonia bat eginez. [[Uighur hizkuntzaUigurrera]] jarri zuten Mongoliarren ahozko eta idatzizko hizkuntza moduan eta herrialde antolatuago eta orekatuago bat bihurtzeko lanetan hasi ziren. [[Karakorum]] Mongoliako hiriburu izendatu zuten.
 
[[Oirate]]ak, [[Kirgiz]]ak eta [[Uigur]]eak garaitu eta boterearen oinarriak finkatu ondoren, Txinako konkista hasiz zuen Gengis Kan –ek beste hainbat herrialderen laguntzarekin. [[1208]]an [[Txinako Harresia]] zeharkatu zuten Mongoliarrek eta euste-puntu bat jarri zuten barruan. [[1213]]an bere armadak mendebaldera eta hegoaldera bidali zituen eta [[Qin dinastia]]k gobernatzen zuen lurraldera sartu ziren. [[1215]]ean [[Yenking]] hiria (gaur egungo [[Beijing]]) hartu zuten. Txinaren hegoaldera ez sartzea erabaki zuen, alde batetik, bere gizonentzako gogorregia zelako eta beste aldetik, Txinako hegoaldea iparraldea baino indartsuagoa zelako.
 
[[1218]]an [[Kara-kitai]] erreinua lortu zituzten. Azken honekin inperioak [[Jwarizm]] inperio [[musulman]]arekin (gau egungo [[Irak]], [[Iran]] eta [[Turkestan]]go zati bat direnarekin) muga izatea lortu zuen eta hemengo agintariak erasorako asmorik ez zuela ematen zuenez, merkatariei inperiorako bideak zabaltzea erabaki zuen Gengis Kan-ek. Baina [[Ala al-din Muhammad]] agintariak, Mongoliatik itzultzen ari zen karabana bat erasotu zuen eta bertako pertsona guztiak hil zituen. Honengatik, eta merkatu bideen erabateko jabetza lortu nahi zuelako, Gengis Kanek musulmanak erasotzea erabaki zuen. Ala al-din- ek bere armada talde txikietan banatu zuenez eta Mongoliarrak agertzean ihes egin zuenez, erraza izan zen hauek garaitzea, nahiz eta bere semea armada berriro osatzen eta mongoliarrei aurre egiten saiatu. Beraz, [[BujaraBukhara]] eta [[SamarcandaSamarkanda]] (Jwarezm-eko hiriburua) suntsitu zituen, bere jeneraletako bik iparraldean eta hegoaldean aurrera jarraitzen zuten bitartean. [[1223]]rako Jwarizm guztia bereganatua zuten Mongoliarrek. Geroago, Peshawar eta Lahore hiriak (gaur egungo Indiako iparraldea eta [[Pakistan]]) konkistatu zituzten. 122an, gaur egun Errusia denean sartu ziren eta [[Volga]] eta [[Dnieper]] ibaietatik [[Pertsiako golko]]raino iristen zen eskualdea arpilatu zuten.
[[1225]]an Mongoliara itzuli zen garaile. Ondoren, sortu ziren matxinadak zapaltzeari eskainiz izon bere denbora, [[Hisi-Hisia]]ko lurraldean batez ere, ez zituztelako azken kanpainarako soldaduak bidali nahi eta matxinada hasiera izan zitekeelako (Gengis Kan hil arte ez ziren deuseztatu).
 
Gengis Kan [[1227]]ko [[abuztuaren 18]]an hil zen zalditik erori eta pairatu zituen zauriengatik, Hisi-Hisiako erreinuari eraso egin baino lehen. Bera hil ondoren, Mongoliar inperioa bere lau semeen artean banatu zen, [[Ogodei]]ren (hirugarren semearen) agintepean. Hau, [[1229]]an “Kan” izendatu zuen Mongoliar printzipeenprintzeen asanbladak. Bere aitaren konkistak sendotu zituen; Txina iparraldekoa eta [[Korea]]ko menderatzea osatu zuen; inperioa zabaldu zuen; [[Georgia]], [[Armenia]] eta [[Kaukaso]]ri bere babesa eman zizkion eta [[Errusia]]ko [[Danubio]] lautadan sartu zen.
 
Txina osoko (bai iparraldea eta baita hegoaldea ere) erabateko menderatzea gengisGengis Kan-en [[Kublai Kan]] izeneko bilobak egin zuen, Txinako enperadore garrantzitsuenetako bat izatera iritsi zena.
 
Mongoliar inperioa [[1368]]an desagertu zen.