«Joanes Etxeberri»: berrikuspenen arteko aldeak

ez dago edizio laburpenik
{{Beste erabilpenak|Sarako idazleari|Ziburuko idazlea|Joanes Etxeberri Ziburukoa}}
'''Joanes Etxeberri''' ([[Sara]], [[Lapurdi]], [[1668]] - [[Azkoitia]], [[Gipuzkoa]], [[1749]]) euskal idazlea izan zen<ref>[http://zubitegia.armiarma.com/aipa/bid/0116.htm Joanes Etxeberri literaturaren zubitegian]</ref>.
 
== Biografia ==
Etxeberrik lehenengo ikasketak [[Paue]]n [[Jesusen Lagundia|jesuitekin]] egin zituen, jarraian [[Okzitaniako Tolosa]]ko Unibertsitatean lortu zuen medikuntzako batxiler-gradua. [[Medikuntza]]tik at letra-gizona ere izan zen. Sendagile lanari [[Sara]]n ekin zion, momentu eta hartan bertan Maria Itsasgaraterekin ezkondu zelarik. Hamaika seme-alabak izan zituzten eta haien artean Agustin, [[Mutriku]]ko mediku izanen zena, da aipagarriena. Gerora [[Hego Euskal Herri]]ra joan zen, [[1713]]ko [[abenduaren 11]]n [[Bera]]ko udalarekin sinatu zuen bere lehenbiziko kontratua, [[1716]]an berretsiko zuena. [[Baztan]]go [[Elizondo]]n ere lan egin omen zuen denbora batean baina betez ere Beran bizitu izan zen [[1722]]ra arte. Urte hartan [[Hondarribia]]ra joan zen horrezkero zeukan ospeak eramanda. Baina Hondarribian jasotzen zuen soldata urriak eta hura jasotzeko atzerapenak, Etxeberri Hondarribitik aldegitera eraman zuen. [[1725]]eko [[urri]]rako [[Azkoitia]]ko mediku agertzen zitzaigun, bezeroen artean [[Loiola]]ko [[Jesusen Lagundia|josulagunak]] zeuzkan, haien artean [[Agustin Kardaberaz|Kardaberaz]] edota [[Manuel Larramendi|Larramendi]] zituelarik. Azkoitian jarraitu zuen medikulanak egiten bertako udalak zaharturik zegoelako erretiratu zuen arte, [[1749]]ko lehenengo erdialdean 81 urterekin zendu zelarik<ref>[http://www.wikiteka.com/apuntes/joanes-etxeberri-sarakoa-bukaube/ www.wikiteka.com: Joanes Etxeberri Sarakoa]</ref>. [[Euskaltzale]]a handia zen eta aurreko gizaldiko euskal idazleen lanak irakurriak zituen. Sarako erretorea buruzagi eta aitzindaritzat zeukan eta haren lanari jarraipena eman nahi izan zion. Idatzi zituen bere idazlan guztiak [[euskara]]ren ingurukoak izan ziren, bere garaian [[erlijio]]soa ez zen idazle bakanetakoa, eta erlijio gaiez kanpora ibili zen ia bakarra.
 
== Lanak ==
Funtsean hiru lan idatzi zituen euskeraz:
* ''[[Lau-urdiri gomendiozco carta, edo guthuna]]''<ref>[http://klasikoak.armiarma.com/idazlanak/E/EtxebSaraLauUrduri.htm Literaturaren zubitegia: Lau-urdiri gomendiozko karta edo gutuna]''</ref>(1718) Lapurdiko[[Lapurtarren BiltzarrariBiltzarra]]ri egindako gutuna[[gutun]]a da. Bertan euskaraz, euskara Lapurdiko[[Lapurdi]]ko eskoletan irakasteko eskakizuna egiten du. Honekin batera berak egindako [[gramatika]] lana aurkezten du, eta argitaratu eta eskolako material gisa erabiltzeko baimena eskatzen du. Biltzarrak ezezko erantzuna eman zion eta horregatik, ezin izan zituen bere lanak plazaratu.
* ''[[Escuararen hatsapenac]]''<ref>[http://klasikoak.armiarma.com/idazlanak/E/EtxebSaraHatsapenak.htm Literaturaren zubitegia: Eskuararen hatsapenak]''.([http:<//klasikoak.armiarma.com/idazlanak/E/EtxebSaraGazteriari.htmref>: Ekuararensaiakera hatsapenakenelebiduna, barnean[[euskara]]z dagoeneta atal[[latin]]ez batidatzitako [[euskara])]ren apologia-lana, [[Julio Urkixo|Urkixok]] [[Zarauz]]ko [[frantziskotar]]ren komentuan aurkitu zuen. Ez datoz jatorri kontuak soilik. Gure hizkuntzaren goraipamena sutsua dugu eta Hegoaldeko[[Hegoalde]]ko apologistek ez bezala, euskaraz moldatua.
* ''[[Euscal-herriari eta Euscaldun guztiei escuarazco hatsapenac latin icasteco]]''. Garai hartan kultus kultur-hizkuntza latina[[latin]]a zen oraindik. Horregatik euskaldunak, gaztelerazko edo fratsezezkofrantsesezko ikasbideetara jo behar izaten zuten latinaz jabetzeko.
 
Bizi izan artean, lehenegolehenengo liburuskaliburuxka bakarrik kaleratu zuen. Bigarrena eta hirugarrena ez ziren 20[[XX.menderarte mende]]rarte kaleratu, nahiz eta Etxeberrik saiakerak egin hauek argitaratzeko. Haietako batzuk frantziskotarren Zarauzko komentuan egon ziren “galdurik”"galdurik".
''[http://klasikoak.armiarma.com/idazlanak/E/EtxebSaraLauUrduri.htm Lau-urdiri gomendiozko karta edo gutuna]''(1718) Lapurdiko Biltzarrari egindako gutuna da. Bertan euskaraz, euskara Lapurdiko eskoletan irakasteko eskakizuna egiten du. Honekin batera berak egindako gramatika lana aurkezten du, eta argitaratu eta eskolako material gisa erabiltzeko baimena eskatzen du. Biltzarrak ezezko erantzuna eman zion eta horregatik, ezin izan zituen bere lanak plazaratu.
[[Fitxategi: http://zubitegia.armiarma.com/egileak/irudiak/00403.GIF]]
 
Bazen laugarren obra bat ere; ''Hiztegia'', euskaraz, latinez, frantsezezfrantsesez eta gazteleraz atondua. [[Manuel Larramendi|Larramendik]] ezagutu eta erabili zuen, baina badirudi betiko galdu zela.
''[http://klasikoak.armiarma.com/idazlanak/E/EtxebSaraHatsapenak.htm Eskuararen hatsapenak]''.([http://klasikoak.armiarma.com/idazlanak/E/EtxebSaraGazteriari.htm Ekuararen hatsapenaken barnean dagoen atal bat])Ez datoz jatorri kontuak soilik. Gure hizkuntzaren goraipamena sutsua dugu eta Hegoaldeko apologistek ez bezala, euskaraz moldatua.
 
== Erreferentziak ==
''Euscal-herriari eta Euscaldun guztiei escuarazco hatsapenac latin icasteco''. Garai hartan kultus hizkuntza latina zen oraindik. Horregatik euskaldunak, gaztelerazko edo fratsezezko ikasbideetara jo behar izaten zuten latinaz jabetzeko.
{{Erreferentzia zerrenda}}
 
Bizi izan artean, lehenego liburuska bakarrik kaleratu zuen. Bigarrena eta hirugarrena ez ziren 20.menderarte kaleratu, nahiz eta Etxeberrik saiakerak egin hauek argitaratzeko. Haietako batzuk frantziskotarren Zarauzko komentuan egon ziren “galdurik”.
 
Bazen laugarren obra bat ere; ''Hiztegia'', euskaraz, latinez, frantsezez eta gazteleraz atondua. Larramendik ezagutu eta erabili zuen, baina badirudi betiko galdu zela.
 
=== Saiakera ===
* ''[[Escuararen hatsapenac]]'': Elebiduna, [[euskara]]z eta [[latin]]ez idatzitako [[euskara]]ren apologia-lana, Urkijok [[Zarauz]]ko frantziskotarren komentuan aurkitu zuen.
 
=== Gramatika ===
* ''[[Euscal-herriari eta Euscaldun guztiei escuarazco hatsapenac latin icasteco]]''
=== Gutunak ===
* ''[[Lau-urdiri gomendiozco carta, edo guthuna]]'' ([[1718]])
 
== Kanpo loturak ==
* {{eu}} [http://zubitegia.armiarma.com/egileak/00403.htm Joanes Etxeberri literaturaren zubitegian]
 
[http://zubitegia.armiarma.com/aipa/bid/0116.htm '''zubitegia.armiarma.com/aipa/bid/0116.htm''']
{{DEFAULTSORT:Etxeberri, Joanes}}
[http://www.wikiteka.com/apuntes/joanes-etxeberri-sarakoa-bukaube/ '''www.wikiteka.com/apuntes/joanes-etxeberri-sarakoa-bukaube''']
[[Kategoria:Lapurdiko idazleak|Etxeberri, Joanes]]
[[Kategoria:1668koEuskal jaiotzak|Etxeberri,Herriko Joanesmedikuak]]
[[Kategoria:1749ko1668ko heriotzak|Etxeberri, Joanesjaiotzak]]
[[Kategoria:1749ko heriotzak]]
 
[[ca:Joanes Etxeberri de Sara]]
171.073

edits