«Bizkaia»: berrikuspenen arteko aldeak

4 bytes added ,  Duela 10 urte
ez dago edizio laburpenik
[[Fitxategi:Bizkaia fisikoa.png|thumb|right|320px|Bizkaiaren mapa fisikoa]]
[[Fitxategi:Guggenheimbilbao.jpg|320px|thumb|right|Guggenheim Bilbao Museoa]]
'''Bizkaia''' [[Euskal Herria|Euskal Herriko]] zazpi lurraldeetako bat da. Euskal Herriko mendebaldeko muturrean dago kokatua. Iparraldean [[Bizkaiko Golkoa|Kantauri Itsasoa]] ([[Bizkaiko golkoa]]) du; hegoaldean [[BurgoskoBurgos probintzia|Burgos]] eta [[Araba]]; mendebaldean, [[Kantabria]] eta Burgos, eta ekialdean [[Gipuzkoa]]. 2.217km²-ko azalera eta 1.154.041 biztanle ditu Bizkaiak. Euskal Herriko herrialderik populatuena da eta [[Bilboaldea|Bilbo Handiak]] osatzen du gaur egun dagoen konurbazio garrantzitsu bakarra. Administratiboki, [[Euskal Autonomia Erkidegoa|Euskal Autonomia Erkidegoko]] [[foru lurralde]]a edo [[foru lurralde|lurralde historikoa]] da.
 
Hiriburua [[Bilbo]] da.
 
== Banaketa administratiboa ==
Bizkaiaren banaketa administratiboaadministratiboak, askotan ofiziala dena eta beste askotan ofiziosoa, historian zehar egonikoizandako gertaerei erantzuten dio, eta gaur egun ere banaketa asko gertakari hauei zor zaie.
 
Bizkaia udalerritan banatzen da eta udalerri bakoitzak kudeaketarako, legegintzarako eta lege horiek exekutatzeko eskumenak ditu. Era berean, hainbat udalerri batzen dituzten mankomunitateak daude, zerbitzu publikoen kudeaketarako. HonetazHorretaz gain, ofizialki dagoen banaketa bakarra Partidu Judizialena da. Zuzenbidearen ikuspuntutik [[Lur Edegia|Infantzoiak]] edo [[Lur Edegia]] bereiztubereizi behar dira forurik gabeko lurretatik.
 
=== Udalerri nagusiak ===
{{zerrenda|Bizkaiko udalerrien zerrenda}}
 
Bizkaia 112 udalerritan banatuta dago. Udalerri hauetakohorietako hiriburuek izen ezberdinak hartzen dituzte, historian emandakoizandako paperarenbilakaeraren arabera: [[Elizate]]ak, [[Kotzeju]]ak, [[Hiribildu]]ak, [[Lekua (Bizkaia)|Lekuak]], [[Auzo]]ak edo [[Hiri]]a. Bizkaiko hiri bakarra [[Urduña]] da.
 
Udalerririk handienak hauexekhauek ditu:
* [[Bilbo]]: 354.145 biztanle ([[2006]]).
* [[Barakaldo]]: 95.640.
 
==== Lur Edegia ====
Bizkaiko Foru Zuzenbide Zibilaren arabera, [[Lur Edegia|Infantzoiak]] edo [[Lur Edegia]]k Bizkaiko Lurralde historikoko lurralde guztiak dira beste zuzenbide bat dutenak kenduta, hau da, hiriak eta hiribilduak.
 
Bizkaiko Lur Edegiak ere [[Laudio]] eta [[Aramaio]] dira, nahiz eta [[Araba]]n egon.
 
Lur Edegian zeuden herriak [[elizate]]ak ziren. [[Merindade]]etantan antolatzen ziren eta Jaurerriaren legeen menpe zeuden, hau da [[Bizkaiko Forua]]ren menpe.
 
==== Hiriak eta Hiribilduak ====
Bizkaiko hiri eta hiribilduek ekonomia sistema ezberdina zuten. BesteBestelako foru batforua zuten eta [[harresi]]ak eraikitzeko eskumena ere bai. Hauek dira Bizkaian dauden hiri eta hiribilduak:
{|
|[[Fitxategi:Hiri eta hiribilduak.png|thumb|200px|Bizkaiko hiriak eta hiribilduak (gorriz), eta Lur Edegiak (laranjaz) '''''Oharra''': Bilbon izan ezik, beste udalerri guztietan eraikita ez dauden lurrak ere Lur Edegiak dira'']]
[[Mungia]], [[Larrabetzu]] eta [[Errigoiti]] ere izan ziren hiribilduak, baina herritarrek eskatuta, forura itzuli ziren.
 
Hiribildu batetik elizate bat bereizten bada antzinako forua berreskura dezake. [[Ajangiz]]ek [[1991]]n eta [[Arratzu]]k [[1992]]an prozesu hori egin zuten, [[Gernika]]tik bereiztubanandu baitziren.
 
=== Banaketa historikoa ===
|[[Irudi:Biscay formation.gif|thumb|left|200px|Bizkaiaren osaketa historikoa
{{legenda|#f00|Jatorrizko eskualdeak}}
{{legenda|#FF7F00|[[XVII. mende]]an gehituakbatuak}}
{{legenda|#FF0|Geroago gehituakbatuak}}
{{legenda|#009|[[Urduña]]}}
{{legenda|#00f|''Puntuak'': [[XIII. mendea]]ren aurretik gehitutabatutako hiriak}}
{{legenda|#0f0|[[XIII. mendea]]ren ondoren gehitutakobatutako hiriak}}]]
|
* '''Jatorrizko eskualdeak:'''
** [[Arratia]] ''6''
 
* '''Geroago gehitubatu zirenak'''
** [[Durango]] ''7''
** [[Enkarterri]]ak ''8a'' eta ''8b''
{{sakontzeko|Bizkaiko historia}}
 
'''Bizkaiko historia''' [[paleolito|paleolitikoan]] hastenhasi dazen, hainbat kobazulotan aurkitu direnziren margoek adierazten duten bezala. [[Antzinako Erroma|Erromatarrek]] eragin eskasa izan zuten lurraldean eta hori dela eta [[euskara]]k bizirik dirau gaurdaino.
 
Bizkaia bera [[Erdi Aroa]]n eratu zen, eta [[1200]]. urtean [[Gaztela]]k konkistatu zuen arte nafarra izan zen. Nafarroako lehen errege -leinu xemenotarren lurraldea izan zen{{erref behar}}.
 
[[Aro moderno|Aro Modernoan]] gune komertzialkomertziala eta industriala bilakatu zen, batez ere [[Bilboko portua|Bilboko Portuazela]] eta, Gaztelako portua bilakatu baitzen. [[XIX. mendea|XIX]] eta [[XX. mendea|XX. mendeetan]] [[burdina]]k eta [[feudalismo]] ezak [[industria Iraultza|industrializazio]] azkarra garatugaratzea erraztu zuten.
 
=== Antzinaroa ===
 
Gizakien lehenengo aztarnak Bizkaian ([[Neandertaleko gizaki|Neanderthalak]]) garai honetan gertatu ziren. [[Musteriar]] tresnak aurkitu diraziren [[Benta Laperra]]n, [[Kurtzia]]n eta [[Murua]]n. Geroago, [[Santimamiñe]]n [[Chatelperroniar]] kultura sortu zen. Hori ''[[Gizaki|Homo sapiens]]''ei edo [[Neandertaleko gizaki|Neanderthalei]] egotzi zaie.
 
H. sapiensekin zuzenki loturiko aztarnategi garrantzitsuenak hauek dira:
Anonymous user