«Etiopia»: berrikuspenen arteko aldeak

45 bytes added ,  Duela 10 urte
ez dago edizio laburpenik
t (robota Erantsia: bjn:Ethiopia)
| oharrak =
}}
'''Etiopia''' [[Afrika]] ipar-ekialdeko estatua da, [[Afrikako Adar]]rean. Izena [[greziera]]ko Αἰθιοπία (Aithiopia) izenetik dator, Αἰθίοψ (Aithiops - etiopiar) izenetik eratorria. Iraganean Abisinia bezalaizenaz ere ezagutzen zen. Kontinenteko historia luze eta jarraituko estatu independentea da, baita mundu osoa kontuan hartuta ere. Europarren kolonizazio garaian, idependenteindependente iraun zuen estatu bakarra izan zen, [[Italia|italiarren]] 5 urteko okupazioaokupazioan izan ezik. Mugakide ditu [[Eritrea]] iparraldean, [[Djibuti]] ipar-ekialdean, [[Somalia]] ekialdean, [[Kenia]] hegoaldean eta [[Sudan]] mendebaldean.
 
Hiriburua [[Addis Abeba]] da.
[[Fitxategi:Ethiopia_sat.png|thumb|left|150px|Etiopia satelite irudian]]
 
Etiopiako herritarren gehiengoa [[Afrikako Adarra|Afrikako Adarrean]] kokatua dago, Afrika ekialdeko mutur osoa hartzen duena. [[Rift Haran Handia]]k herrialdea bitan banatzen du ipar-ekialdetik hego-mendebaldera, eta beheragune handia eta hainbat [[aintzira|aintzirenaintziraren]] arroa osatuzosatzen ditu.
 
Hidrografia sarea [[Nilo Urdina]], Omo, Awash, Webbe Shibeli eta Genale ibaiek osatzen dute. Aintzira nagusia Tana da, zeinaren hustubidea [[Nilo Urdina]] baita, [[Nilo]]ren [[ibaiadar]] nagusietakoa.
 
Garaierak eta kokagune geografikoak hiru gune klimatiko ematen dizkio: [[Etiopiar mendigunea|Gune hozpela]] 2.400 metrotik gora, (tenperaturak 0tik 16º[[Celsius|Cra]]),; gune epela 1.500 eta 2.400 metro artean (16 °C eta 30ºc artean); eta gune beroa 1.500 metrotik behera (egunez 27 °C eta 50 °C artean, klima tropikal eta lehorrean). Euri garaia [[ekaina|ekainetik]] [[irail]]era izaten da (luzeagoa hegoaldeko mendialdean), [[otsail]]etik edo [[martxo]]tik noizbehinka zaparradak egiten baditu ere.
 
[[Anton Abbadia]]k herrialdea esploratu eta kartografiatu zuen 1838 eta 1848 artean.
Etiopiaren jatorri historikoa [[K. a. II. mende]]an hasitako [[Aksum]]go Erresuman dago. [[IV. mende]]an [[kristautasun]]a herrialdean ezarri zen. Arabiarrek [[Meka]] hiria [[570]]ean hartu zutenean, erresuma boteretsu haren gainbehera hasi zen. Hala ere, [[XV. mende|XV]]-[[XVI. mende]]etan zehar lurraldearen gehiena musulmanei berriz konkistatu zieten.
 
[[1855]]. urtean, Kassa izeneko buruzagi indartsuak herrialdea bateratu eta bere burua enperadore izendatu zuen. [[XIX. mende]] amaieran, ordeaberriz, [[Italia]], estatu sortu berrian gero eta gehiago barneratzen eta agintea bereganatzen hasi, zen eta izen berria ipiniazeman zion: ''Abisinia''.
 
[[1952]]an [[NBE]]k EtiopiaEtiopiaren eta [[Eritrea]]ren arteko batasuna onartu zuen, eta azken hau probintzia bihurtuzbihurtu zen. [[1974]]eanan, militarrak [[Haile Selassie]] ([[Rastafari mugimendua|Ras Tafari]]) enperadorearen aurka matxinatu ziren. [[1977]]an, beste [[estatu kolpe]] baten bidez, estatuaestatuan [[sobietar]] aireko erregimena ezarri zen, eta Etiopia [[SESB]]ekk Afrikan zuen aliatu sendoena bihurtuzbihurtu zen. [[1991]]. urtera arte, estatuburu, gobernuburu eta Langileean Arderdiko buru [[Hailé Mariam Menghistu]] kolonelakoronela izan zen. Urte hartako maiatzean, Etiopiar Herriaren Fronte Demokratiko Iraultzaileak eta haren gidari [[Meles Zenawi]]k gobernua armez garaitu eta gobernu berriak erreforma politikoak hasi zituen, erregimen [[marxismo|marxista]] bertan behera utzizutzita. HorrelaHala, Etiopia [[Nazioarteko Diru Funtsa|NDFn]] eta [[Munduko Bankua]]n sartu zen. [[1995]]anean hauteskunde askeak egin ziren eta konstituzio [[demokrazia|demokratiko]]a batezarri aldarrikatu zirenzen. [[1997]]an [[Eritrea]]rekin gerran hasi eta garaile izangertatu zen [[2000]]. urtean, [[NBE]]ren eta [[Afrikar Batasuna]]ren laguntzarekin.
 
== Banaketa administratiboa ==
 
Etiopia bederatzi eskualdetan eta bi eskualde-hiritan banatua dago. Eskualdeek (''kililoch'', sing. ''kilil'') oinarri etnikoa dute eta 68 aldetan banatuak daude. Eskualde-hiriak (''astedader akababiwoch'', sing. ''astedader akababi'') [[Addis Abeba]] eta [[Dire Dawa]] dira. 550 barruti (''woreda'') eta sei barruti berezitan azpibanatua dago. HauekHoriek, auzotan (''kebele'') banatuak daude.
 
[[Fitxategi:Ethiopia regions numbered.png|thumb|220px|Etiopiako eskualde eta eskualde-hiriak, alfabeto hurrenkeran zenbakituakalfabetikoan]]
Hauek dira bederatzi eskualdeak eta bi eskualde-hiriak:
 
Etiopian [[Gizateriaren Ondare]] sailkatutako zortzi toki ditu. Ezagunenak bi dira: [[Aksum]] (Aksumgo Erresumako hiriburua) eta [[Lalibela]] (haitzean industutako elizak).
 
[[Amharera]]z gain, Estatuaren laneko hizkuntza etadena, biztanleriaren %29ak29k mintzatua, beste 80 bat [[hizkuntza]] ere mintzatzen dira Etiopian. Hedatuenak [[oromoera]], [[tigrinyera]] (edo tigrignera), [[somaliera]], [[afariko|afarera]], [[gurageera]], [[Sidamo hizkuntza|sidamoera]] eta [[arabiera]] dira. Beste batzuk: [[Ge'ez]], [[Xamtanga hizkuntza|Xamtanga]], [[Kunfal hizkuntza|Kunfal]], [[Qimant hizkuntza|Qimant]], [[Awngi hizkuntza|Awngi]], [[Arbore hizkuntza|Arbore]], [[Daasanach hizkuntza|Daasanach]], [[Baiso hizkuntza|Baiso]], [[Bussa hizkuntza|Bussa]], [[Gawwada hizkuntza|Gawwada]], [[Alaba hizkuntza|Alaba]], [[Burji hizkuntza|Burji]], [[Gedeo hizkuntza|Gedeo]], [[Kambaata hizkuntza|Kambaata]], [[Libido hizkuntza|Libido]], [[Hadiyya hizkuntza|Hadiyya]], [[Diraxa hizkuntza|Diraxa]], [[Konso hizkuntza|Konso]] eta [[Saho hizkuntza|Saho]].
 
Biztanleriaren erdia inguru [[kristautasun|kristau]] ortodoxo edo [[kopto]]ak da. Etiopiako Eliza , Egiptoko Eliza Koptoari atxikia, [[1974]]. urtea arte Estatu Eliza izan zen. Biztanleriaren %30a30 [[islam|musulmana]] da, batez ere hego eta ekialdean. %10a10 inguru, berriz, [[animismo|animista]] da. 19801980ko hamarkada arte, 30.000 laguneko gutxiengo [[judaismo|judua]] zegoen Etiopian, ''falatxa'' izenekoak, 1990.1990eko hamarkadan [[Israel]]era lekualdatu zituztenak.
 
Jaiegunak jatorri kristaukristauak, musulmanmusulmanak eta militarrak dira batez ere:
 
'''Jaiegunak'''
Anonymous user