«Kalifa-herri»: berrikuspenen arteko aldeak

780 bytes added ,  Duela 11 urte
ez dago edizio laburpenik
[[Fitxategi:AbdulmecidII.jpg|thumb|[[Abdülmecid II.a]], azken kalifa]]
'''Kaliferria''' ([[arabiera]]z خلافة edo ''khilāfa'') kalifaren menpe dagoen lurraldea da.<ref>[http://www1.euskadi.net/harluxet/hiztegia1.asp?sarrera=kaliferri Harluxet hiztegi Entziklopedikoa]</ref> '''Kalifatza''' izan zen [[islam]]ak ezarri zuen lehen gobernu sistema, [[musulman]]en ''[[umma]]''ren batasuna eta agintea adierazten zuena. Hasieran [[Mahoma]]k berak ezarritako printzipioek zuzenduta zegoen, profetak ezarritako autoritate politikoaren jarraipentzat. Politikoki horrela bazen ere, teologikoki ez zen horrela, alde hori pertsona bakoitzarena zelako.<ref name="Crone 2005 308–9">{{Erreferentzia|izenburua=Medieval Islamic Political Thought|izena1=Patricia|abizena1=Crone|argitaletxea=Edinburgh University; Press|urtea=[[2005]]|isbn=0748621946|orrialdea=308–9}}</ref><refrasidar name=Hamid>{{Erreferentzia|izenburua= An Islamic Alternative? Equality, Redistributive Justice, and the Welfare State in the Caliphate of Umar|izena1=Shadi |abizena1= Hamid|aldizkaria=Renaissance: Monthly Islamic Journal|liburukia=13|aldea=8|data=[[2003kalifaldia]]ko [[abuztu]]a|izan urlzen = http://www.renaissance.com.pk/Augvipo2y3hura.html}}</ref>
 
Musulmanen ummaren batasun politikoa adierazten zuen, baina ez batasun teologikoa, azken hori pertsona bakoitzaren kontua zelako. Munduan izan den lehenengo [[ongizate estatu]] handia izan zen.<ref name="Crone 2005 308–9">{{Erreferentzia|izenburua=Medieval Islamic Political Thought|izena1=Patricia|abizena1=Crone|argitaletxea=Edinburgh University Press|urtea=[[2005]]|isbn=0748621946|orrialdea=308–9}}</ref><ref name=Hamid>{{Erreferentzia|izenburua= An Islamic Alternative? Equality, Redistributive Justice, and the Welfare State in the Caliphate of Umar|izena1=Shadi |abizena1= Hamid|aldizkaria=Renaissance: Monthly Islamic Journal|liburukia=13|aldea=8|data=[[2003]]ko [[abuztu]]a| url = http://www.renaissance.com.pk/Augvipo2y3.html}}</ref>
[[Sunismo]]aren arabera, estatuburua, [[kalifa]], [[musulman]] guztiek edo haien ordezkariek (''[[shura]]'') aukeratu behar dute.<ref name=2muslims>[http://www.2muslims.com/directory/Detailed/225505.shtml Gharm Allah Al-Ghamdy]</ref> [[Xiismo]]aren jarraitzaileek, berriz, kalifak ''[[Ahl al-Bayt]]'' familiakoa —profetaren familiakoa— izan behar dela uste dute. Hala sunitek nola xiitek onartzen zituzten [[Rasidar kaliferria|rasidar]] kalifen ondoren, eta [[1924]] arte, kaliferria hainbat dinastiaren kontrolpean izan zen. Lehendabiziko dinastia [[omeiar]]rena izan zen; gero, [[Abbastar kaliferria|abbastarrak]], [[fatimidar kaliferria|fatimidarrak]] eta, azkenik, [[Otomandar Inperioa|otomandarrak]] heldu ziren.
 
[[Sunismo]]aren arabera, estatuburua, [[kalifa]], [[musulman]] guztiek edo haien ordezkariek (''[[shura]]'') aukeratu behar dute.<ref name=2muslims>[http://www.2muslims.com/directory/Detailed/225505.shtml Gharm Allah Al-Ghamdy]</ref> [[Xiismo]]aren jarraitzaileek, berriz, kalifak ''[[Ahl al-Bayt]]'' familiakoa —profetaren familiakoa— izan behar dela uste dute. Hala sunitek nola xiitek onartzen zituzten [[Rasidar kaliferria|rasidar]] kalifen ondoren, eta [[1924]] arte, kaliferria hainbat dinastiaren kontrolpean izan zen. Lehendabiziko dinastia [[omeiar]]rena izan zen; gero, [[Abbastar kaliferria|abbastarrak]], [[fatimidar kaliferria|fatimidarrak]] eta, azkenik, [[Otomandar Inperioa|otomandarrak]] heldu ziren.
 
[[Fitxategi:Age-of-caliphs.png|300px|thumb|Kaliferria, 622–750. urteetan {{legenda|#a1584e|Hedadura, Mahoma profetaren garaian, 622–632}} {{legend|#ef9070|Hedadura, rasidar kalifaldian, 632–661}} {{legend|#fad07d|Hedadura, omeiar kalifaldian, 661–750}}]]
 
Hainbat aldi izan zituen kaliferriak, [[1924]] arte:
 
* [[Rasidar kalifaldia]] (632-661): hala sunitek nola xiitek onartua. Rasidar kalifen ondoren, kaliferria hainbat dinastiaren kontrolpean izan zen; batzuetan, bi kaliferri ere izan ziren aldi berean (batzuetan, benetako kalifatotzak ziren; bestetan, itxurazkoak baino ez).
* [[Omeiar kalifaldia]] (VII. - VIII. mendeak): lehenengo dinastia.
* [[Abbastar kalifaldia]] (VIII. - XIII. mendeak). Agintea galdua zuten omeiarrek [[Kordobako kaliferria]] zuzendu zuten [[929]]tik [[1031]] arte.
* [[Fatimitar kalifaldia]] (X. - XII. mendeak): azken dinastia.
* Itzalpeko kalifaldia (XIII. - XVI. mendeak): sultan [[mameluko]]en mende, abbastarren dinastiako kide bat ezarri zuten kalifatzat, [[Kairo]]n. Aldi hartan, oro har, abbastar kalifek ez zuten benetako botererik izan, nahiz eta haietako bakarren batek egiazko agintea izan zuen.
* [[Otomandar Inperioa|Otomandar kalifak]]: otomandar agintariek oso gutxitan erabili zuten «kalifa» titulua.