«Energia»: berrikuspenen arteko aldeak

10.308 bytes added ,  Duela 11 urte
85.86.118.125(r)en 1526610 berrikuspena desegin da (Eztabaida)
(energia)
(85.86.118.125(r)en 1526610 berrikuspena desegin da (Eztabaida))
[[Fitxategi:Lightning over Oradea Romania 2.jpg|thumb|200px|Tximistak]]
energia ezinbestekoa da geure bizitzarako baina alako gauzak izugarrizko txapadak dira
'''Energia''' [[Lan (fisika)|lana]] egiteko [[materia]]ren ahalmena da, [[bero]]a sortu, [[argi]]a egin eta [[mugimendu]]a eragitea ahalbidetzen duena.
 
Kontzeptu zientifiko bat da “''aldakuntzak eragiteko ahalmenarekin''” lotuta dagoena. Hala ere hitz bera zientziaren testuingurutik at ere maiz erabilia da. Zientzia arloan erabilpen zehatza eta esanahi doia ditu baina esparru ez-zientifikoetan askotan ez da zehetasun bera aurkitzen.
 
Zientziari dagokionez [[izari]] abstraktua da, ''[[sistema]] itxi'' baten estatu dinamikoarekin lotuta dagoena eta denboran zehar aldaezin agertzen dena. Esate-baterako zera esan daiteke: [[energia zinetiko]]rik gabeko sistemak geldi daude. Sistema bat hasierako egoera batetik geroko egoera batera eramateko behar den [[Lan (fisika)|lana]], magnitudeari dagokionez, sistema horrek izan duen energiaren aldakuntzaren parekoa da.
 
== Etimologia ==
 
[[Greziera]]zko energeia hitzetik sortu zen (''en + ergon''), gero latinez energia forma hartu zuen, eta hortik iritsi da gure egunotara (eusk., energia; ing., energy; gazt., energía; fran., énergie). Energia, beste gorputz batean aldaketak egitea edo aldatzea baimentzen duen gorputzen ahalmen bat da. Energiak efektu asko izan ditzake, hala nola, mugimendua, argia, tenperatura aldaketa… Era erraz batean esateko, energia, sistema batek lana ([[Joule]]) egiteko duen ahalmenaren neurria da. Egoera fisiko eta kimikoan ematen diren aldaketek badute eragina energian. Badago esaldi bat energiari buruz hau dioena: “Energia ez da sortzen, ezta deuseztatzen ere, transformatu baizik.” Esaldi honetan beranduago sakonduko gara.
 
== Energia motak ==
 
* [[Energia mekaniko]]a: energia mota hau hiru energia talde desberdinetan bana daiteke.
 
* [[Energia zinetiko]]a: Energia hau gorputzek mugitzean lortzen dutena da. Energia hau garbi agertzen da, adibidez, kotxe batek istripua edukitzen duenean.
 
* [[Energia potentzial grabitatorio]]a: Lurrazaletik altuera batera egoteagatik gorputzek duten energia mota da. Adibide argienetako bat zentral hidroelektrikoarena da.
 
* [[Energia potentzial elastiko]]a: gorputz elastikoek dute energia hau, aldez aurretik jasan duten deformazioaren kausaz edo ondorioz. Adibidez, arkulariek soka geroz eta gehiago tenkatu, geziak orduan eta abiadura handiagoa lortuko du.
 
* [[Elektrizitate|Energia elektrikoa]]: korronte elektrikoak duena da. Zentral elektrikoak deritzen eraikin handietan sortzen da, sorgailu elektrikoen bidez. Pila lehorretan edo metagailu elektrikoetan (bateria hitzez ere ezagutuan) ere sortzen da honako hau.
 
* [[Energia nuklear]]ra: Energia nukleo atomikoetatik dator. Fusio eta fisio-erreakzio nuklearretatik datorren energia mota da. Nukleoak zatitzen (fisioa) edo batzen (fusioa) direnean sortzen da. Horrelakoetan, nukleoen masaren parte bat energia bihurtzen da.
 
* [[Energia termiko]]a: Gorputz batek, bere tenperatura, bolumen, presioa eta egoera fisikoa direla eta duen energia. [[Barne energia]] bezala adierazten da maiz.
 
* [[Energia kimiko]]a: naturako konposatu guztiek dutena da, barneko loturen energiaren kausaz. Bai materia bizigabean eta bai materia bizidunean gertatzen diren erreakzio kimikoetan agertzen da, hau da, naturako substantzia guztiek duten energia mota hau atomoak biltzeko indarraren ondorioz.
 
* [[Erradiazio-energia]]: erradiazio elektromagnetikoak duena da, adibide argiena argiak duena, beraz, eguzki-energia da garrantzitsuena, izan ere azpimarratzekoa da, Lurrean dugun energia gehiena Eguzkitik datorrela.
 
== Energiaren kontserbazioa eta degradazioa ==
 
“Energia ez da sortzen, ezta deuseztatzen ere, transformatu baizik.” Esaldi honek, munduan, momentu honetan, energia kopuru jakin bat dagoela eta kopuru hori inoiz ez dela aldatuko esan nahi du, izan ere, energia transformatzen joaten da, eta mota bateko energiatik beste mota bateko energiara pasa daiteke, baina inoiz ez desagertu.
 
* Degradazioa: Hala ere, energia degradatu egin daitekeela esaten da, hau da, erabilgarria izateko gaitasuna gal dezake, nahiz eta prozesuan zehar ez den energia apurrik ere galtzen. Adibidez, auto batek, erregai gramo batean daukan energiarekin gurpilak bira ditzake eta erregaia erretzean, eta horrela energia modu erabilgarri batean transmititzen da. Erregaia erretzen ari den bitartean, bero moduan beste energia mota bat ere transmititzen da, eta energia hori naturara pasatzen da, beraz, ez da modu erabilgarri batean transmititzen, izan ere, autoak ezin du energia hori erabili.
 
* Kontserbazioa: Kontserbazioaren legearen definizioa honako hau izango litzateke: Sistema isolatu batean energia-mota guztien baturak konstante dirauela, hau da, energia ez sortzen ez deuseztatzen, baizik transformatu soilik egiten dela dioen legea. Termodinamikaren Lehen Legearen baliokidea da.
 
Izatez, energiaren kontserbazioa ez da naturan gertatzen diren fenomenoen deskripzioa, fenomenoen bilakaerari buruzko baieztapena baizik: energia izeneko kantitatea, edozein fenomeno fisiko gertatzen dela ere, aldatu gabe geratzen den kantitatea da. Hau da, sistema baten energia-mota desberdinetan dagoelarik, horien guztien batura beti berbera da, fenomeno fisikoa gertatu aurretik eta fenomeno fisikoa gertatu ondoren.
 
== Energia berriztagarriak eta ez-berritagarriak ==
 
=== Berriztagarriak ===
Ingurumenaren degradazioa, garapen-bidean dauden herrialdeen eta herrialde garatuen arteko desoreka energetikoa, eta baliabide erregaien ahitzea, energia berriztagarrien garapena bultzatu duten faktoreak dira.
 
Energia berriztagarriek amankomunean dituzte hainbat ezugarri:
 
Energia tradizionalek ingurumenari egiten diotena baino kalte txikiagoa edo batere kalterik ez dute eragiten.
* Inbertsio handiak eskatzen dituzte normalean.
* Agortezinak edo oso ugariak dira.
* Baliabide naturalen aprobetxamendua suposatzen dute.
 
Erabili ahala inoiz agortuko ez diren energiak dira.Ingurumenarekin errespetutsuak dira eta inguruan eskuratu daitezke.
* [[Eguzki-energia]]. Honako hau, eguzkitik Lurrera erradiazio elektromagnetiko itxuran iristen den energia mota da. Eguzkia iturri agortezina da, eta energia termikoa edo elektrizitatea sortzeko erabiltzen dugu.
 
* [[Biomasa]]. Prozesu naturalek eraturiko konposatu organikoetatik lortzen da. Esate baterako, hondakinen hartziduraren ondorioz sortutako biogasa edo azukreen eraldaketa bidez lortutako alkohola energia-iturri biomasikoak dira. Naturatik zeharka edo zuzenean ateratzen den energia-erregaia da biomasa.
 
* [[Energia eoliko|Eolikoa]]. Haizeak eragiten edo sortzen duen energia da. Gizakiak erabili zuen lehenengoetarikoa izan zen errotak eta abar mugitzeko, eta gaur egun ere erabiltzen da errota industrialei, bonbei…energia eman edo eta mugiarazteko.
 
* [[Energia hidrauliko|Hidraulikoa]]. Ibaietako ura da energia honen sortzailea. Ura urtegi batean bilduko da, eta gero, altuera handi batetik erortzen utziko da turbina baten gainera, eta turbina horrek, jiratzean, elektrizitatea sortuko du. Zentral hidraulikoak jartzeko lekurik aproposenak presetako ur-jauziak dira. [[XIX. mende]]aren bigarren erdialdean sortu zen [[Frantzia]]ko [[Alpe]]etan.
 
* [[Itsas-energia]]. Energia lortzeko balio duten hiru itsas fenomeno daude: olatuak, mareak eta sakontasunaren araberako tenperatura-aldaketak eta horiek aprobetxatzen dira elektrizitatea lortzeko… Itsas-zentralak soilik mareak asko mugitzen diren tokietan daude.
 
* [[Energia geotermiko|Geotermikoa]]. Lurrak bero itxuran gordetzen duen energia da. Gizakiak antzinatik erabiltzen du. Hori lortzeko, ura zorupean jartzen da, barnealdeko berotasuna oso handia den tokietan. Ur hori berotzean, ur-lurrun bihurtu, eta ur-lurruna elektrizitatea sortzeko erabiliko da.
 
=== Ez-berriztagarriak ===
Erabili ahala agortzen diren energia-iturrietako energiak dira.
 
* [[Petrolio]]aren errekuntzatik sortutakoa. Petrolioa erregai fosila da, kolore ilunekoa eta likidoa. Bere osagaiak hidrokarburo-nahasketa bat sufrea, oxigenoa eta nitrogenoa dira, neurri aldakorretan.
 
* [[Gas natural]]aren errekuntzatik sortutakoa. Substantzia erregai gaseosoen nahastea da: metanoa, etanoa, propanoa, butano nitrogenoa, karbono dioxidoa, hidrogeno sulfuroa, helioa eta argona.
 
* [[Ikatz]]aren errekuntzatik sortutakoa. Ikatza erregai fosila da, Aro primarioaren aldi Karboniferoan metatutako landare hondarrek jasandako eraldaketen azken emaitza. Lau ikatz-mota daude: antrazita, huila, lignito eta zohikatza.
 
== Ikus, gainera ==
 
* [[Joule]] eta [[Joule moleko]]
* [[E=mc²]]
 
{{Commonskat|Energy}}
 
[[Kategoria:Energia|*]]
[[Kategoria:Magnitude fisikoak]]
 
[[af:Energie]]
[[an:Enerchía]]
[[ar:طاقة]]
[[arc:ܐܢܪܓܝ]]
[[arz:طاقه]]
[[ast:Enerxía (física)]]
[[az:Enerji]]
[[bat-smg:Energėjė]]
[[be:Энергія]]
[[be-x-old:Энэргія]]
[[bg:Енергия]]
[[bn:শক্তি]]
[[br:Energiezh]]
[[bs:Energija]]
[[ca:Energia]]
[[ckb:وزە]]
[[cs:Energie]]
[[cy:Egni (gwyddonol)]]
[[da:Energi]]
[[de:Energie]]
[[el:Ενέργεια]]
[[en:Energy]]
[[eo:Energio]]
[[es:Energía]]
[[et:Energia]]
[[fa:انرژی]]
[[fi:Energia]]
[[fr:Énergie]]
[[gl:Enerxía]]
[[he:אנרגיה]]
[[hi:ऊर्जा]]
[[hr:Energija]]
[[ht:Enèji]]
[[hu:Energia]]
[[hy:Էներգիա]]
[[ia:Energia]]
[[id:Energi]]
[[io:Energio]]
[[is:Orka]]
[[it:Energia]]
[[ja:エネルギー]]
[[ka:ენერგია]]
[[kaa:Energiya]]
[[kn:ಶಕ್ತಿ]]
[[ko:에너지]]
[[ku:Wize]]
[[la:Energia]]
[[lb:Energie]]
[[li:Energie]]
[[lmo:Energia]]
[[ln:Molungé]]
[[lt:Energija]]
[[lv:Enerģija]]
[[mk:Енергија]]
[[ml:ഊർജ്ജം]]
[[mn:Энерги]]
[[mr:ऊर्जा]]
[[ms:Tenaga]]
[[mwl:Einergie]]
[[nds:Energie]]
[[new:ऊर्जा]]
[[nl:Energie]]
[[nn:Energi]]
[[no:Energi]]
[[nov:Energie]]
[[oc:Energia]]
[[pl:Energia (fizyka)]]
[[pt:Energia]]
[[qu:Micha]]
[[ro:Energie]]
[[ru:Энергия]]
[[sah:Энергия]]
[[scn:Enirgìa]]
[[sh:Energija]]
[[simple:Energy]]
[[sk:Energia]]
[[sl:Energija]]
[[sq:Energjia]]
[[sr:Енергија]]
[[su:Énergi]]
[[sv:Energi]]
[[sw:Nishati]]
[[ta:ஆற்றல்]]
[[tg:Энергия]]
[[th:พลังงาน]]
[[tl:Enerhiya]]
[[tr:Enerji]]
[[ug:ئېنېرگىيە]]
[[uk:Енергія]]
[[ur:توانائی]]
[[vec:Energia]]
[[vi:Năng lượng]]
[[war:Enerhiya]]
[[wo:Kàttan]]
[[yi:ענערגיע]]
[[zh:能量]]
[[zh-min-nan:Lêng-liōng]]
[[zh-yue:能量]]
54

edits