«Ingurumen»: berrikuspenen arteko aldeak

118 bytes added ,  Duela 10 urte
ez dago edizio laburpenik
[[Fitxategi:UrbasaBasoa.jpg|thumb|right|320px|Inguru naturala: [[baso]]a [[Urbasa-Andia natura parkea]]n.]]
[[Fitxategi:Namib_desert_dunes.jpg|thumb|320px|right|[[Basamortu]]a ere inguru naturala da: [[Namibia]]ko basamortua]]
'''Ingurumena''' edo '''ingurunea''' gizartearen eta, beraz, gizakiaren [[bizi-baldintza]]k arautzen eta mugatzen dituen [[inguru]]a da. Egoera jakin batean ematen diren eta gizakiaren bizitzan eragiten duten balio natural, sozial eta kulturalen multzoa hartzen du bere barnean. Hau da, ez da bakarrik bizitza gertatzen den [[espazio]]a, baizik eta alderdi edo faktore desberdinen eraginaren emaitza; [[ura]]ren, [[haizea]]ren eta [[lurzoru]]aren eraginaren emaitza, hain zuzen ere. Ingurunearen Nazioarteko Eguna [[ekainaren 5]]ean ospatzen da.
 
[[Ingurumenaren Nazioarteko Eguna]] [[ekainaren 5]]ean ospatzen da.
[[Fitxategi:Swamp lake Balarus.jpg|thumb|350px|Inguru naturala.]]
'''Ingurumena''' edo '''ingurunea''' gizartearen eta, beraz, gizakiaren [[bizi-baldintza]]k arautzen eta mugatzen dituen [[inguru]]a da. Egoera jakin batean ematen diren eta gizakiaren bizitzan eragiten duten balio natural, sozial eta kulturalen multzoa hartzen du bere barnean. Hau da, ez da bakarrik bizitza gertatzen den [[espazio]]a, baizik eta alderdi edo faktore desberdinen eraginaren emaitza; [[ura]]ren, [[haizea]]ren eta [[lurzoru]]aren eraginaren emaitza, hain zuzen ere. Ingurunearen Nazioarteko Eguna [[ekainaren 5]]ean ospatzen da.
 
 
== Inguruaren kontzeptua ==
 
 
Sistema orokorren teorian, inguru bat sistema baten gainean eragiten duten eta bere bilakaera eta bizitza mugatzen duten kanpoko alderdiek sortutako gunea da. Inguru bat multzo handi bat bezalatzat hartu daiteke, non emandako sistema azpimultzo bat den. Inguru batek parametro bat baino gehiago izan ditzake, fisikoak zein beste natura batekoak. Sistema baten inguruak beharrezkoa du izaki bizidunekin elkarri eragitea.
 
Kanpoko alderdi horiek hurrengoak dira:
*'''Inguru fisikoa:''' [[Geografia]] Fisikoafisikoa, Geografia[[geologia]], [[klima]] eta [[kutsadura]].
*'''Inguru biologikoa:'''
#Populazioa: [[Demografia]]
#[[Flora]]: elikagaien iturria, ornodunengan eta artropodoengan eragiten du eragin iturri bezala.
#[[Fauna]]: elikagaien iturria ornodun izakientzako eta artropodo bektoreentzako.
#[[Ur]]a.
*'''Inguru sozioekonomikoa:'''
#Langintza: eragile fisiko eta kimikoetara espozizioa
#Urbanizazioa edo hiritar[[hiri]]tar ingurua eta [[garapen ekonomikoaekonomiko]]a
#HondamenakHondamendiak: [[uholde]]ak eta [[gerra]]k
 
 
 
== Inguru kontzeptuaren garapen historikoa ==
 
 
 
# [[Hipokrates]]ek(460-375 urte Kristo aurrretik) bere ''Aires, aguas y lugares'' izeneko lanean, gaixotasunen kausa bezala inguruaren garrantzia azpimarratzen du.
# [[Thomas Sydenham]]ek(1624-1689) eta Giovanni Maria Lancisiek(1654-1720), ''[[teoria miasmatikoa]]'' azaltzen dute, non miasma lurreko eta ur ezpuruetako kirats jarioen multzo bat den eta gaixotasunak sortzen dituen.
# [[XIX. mendea]]n Chadwickekin, [[William Farr]]en(1807-1883)meatzarien hilkortasunarekin eta John Snowen(1813-1858)"Sobre el modo de transmisión del cólera" lanarekin, inguruaren garrantzia epidemiologian eta zenbakizko metodoen beharra finkatzen da.
 
 
 
== Ingurumenaren alde eta kontra egiten dute alderdi naturalak ==
Gaur egun bada gizakiak sortutako kutsadura kopuru handia, baina gizakiak ez ezik badira ere onuragarriak izateaz gain ingurunea kaltetzen duten alderdi naturalak:
 
* [[Izaki bizidunakbizidun]]ak
* [[Klima]]
* [[Erliebe]]a
* Erliebea
* [[Deforestazio]]a
* Deforestazioa
* [[Gainforestazio]]a
* Gainforestazioa
* [[Baso-suteaksute]]ak
 
'''Izaki biziduankbizidunak:''' badira artzaintza animaliak landaretzarako onuragarriak direnak, behiak, esaterako, bere gorotzarekin lurra ongarritzen du. Hala ere, beste animalia batzuk bere jateko moduarekin eta bere apatxekin lurra erasotzen dute, antxumeak hain zuzen.
 
'''Klima:'''
* Elurrak landareak erre egiten ditu, baina landare batzuek, araukariek esaterako, hotza behar dute fruituak eman ditzaten.
* Eguzkiko argia eta beroa ezinbestekoak dira fotosintesirako, baina neurri handian lehortea eragin dezakete eta horrek, aldi berean, lurren antzutasuna.
 
 
'''Erliebea:''' badira onuragarriak diren erliebeak, zuhaitzez betetako mendiak, hain zuzen ere. Hala ere, sumendiak bezalako erliebeak kaltegarriak dira lurrazalerako, bai bere errautsagatik bai bere leherketa arriskuagatik.
 
'''Baso suteak:''' deforestazio mota antzeko bat dela esan daiteke. Sutearen eraginpean egon den lurrazaleko zatia milaka urte behar ditu berriro erabilgarria izateko.
 
 
== Ingurumenaren Nazioarteko Eguna ==
{{sakontzeko|Ingurumenaren nazioartekoNazioarteko egunEguna}}
 
Ingurumenaren Nazioarteko Eguna [[ekainaren 5]]ean ospatzen da. Hau Nazioarteko Biltzar Nagusiak finkatu zuen 1972. urtean. Egun hau Nazioarteko Erakundeak ingurumenarekiko ardura eta eragin politikoa handitzea eragiten duen kausa nagusia da.
* [[Garapen iraunkor]]ra
* [[Ekologia]]
 
== Erreferentziak ==
 
* {{es}} Medio ambiente [http://es.wikipedia.org/wiki/Medio_ambiente]
 
== Kanpo loturak ==
* {{es}} [http://dmoz.org/World/Español/Ciencia_y_tecnolog%C3%ADa/Medio_ambiente/ Categoría Medio Ambiente en el Directorio DMOZ]
* {{es}} [http://www.decine21.com/listas/Las-100-mejores-peliculas-sobre-ecologia-amor-a-la-naturaleza-polucion-y-medio-ambiente-62 Listado de películas relacionadas con la defensa del medio ambiente]
 
 
=== Erakunde ofizialak ===
* {{es}} [http://www.marm.es/ Ministerio de Medio Ambiente y Medio Rural y Marino de España]
* {{es}} [http://www.medioambiente.org.pe/ Organización del Medio Ambiente - Perú]
 
 
[[Kategoria:Ekologia]]