«Iruñeko Erresuma»: berrikuspenen arteko aldeak

erreferentziak
t (Robot: Automated text replacement (-cite book +erreferentzia))
(erreferentziak)
| goiburua=
}}
 
'''Iruñeko Erresuma''', baita '''Iruñea-Naiarako Erresuma''' izenaz ezaguna ere<ref>''Annales Regni Francorum'' ''navarri'' eta ''pampiloneneses'' bereziten dute (Collins 1985:166)</ref>, [[Goi Erdi Aroa]]n ''[[Iruñea|Pompaelo]]'' inguruan, [[Antzinako Erroma|erromatarren]] garaian [[Pirinioak|Mendebaldeko Pirinioetako]] ''civites'' nagusia zen, sortutako aginte sistema izan zen, gero [[X. mende]]an [[Nafarroako Erresuma]] sortuko zuena. [[824]]. urtean sortu zuten [[Banu Qasi]] [[tutera]]rren eta [[Iruñea eta Tuterako artxidiozesia|Iruñeko diozesiren]] laguntzari esker<ref name = "Collins">[[Roger Collins]], ''Los vascos'', Alianza Editorial, [[1985]]. ISBN 84-206-2592-2 .166. orr.</ref>, [[Eneko Aritza]] lehenenegolehenenengo erregea izanik.
 
[[Roger Collins]] historialariak dio, agiri garaikideak urriak izanik, erregeen izenak eta kopurua zein bere lurraldeetako eremua eta indarra zehaztea zaila dela.
 
== Historia ==
 
Iruñeko Erresuma [[baskoi]]en lurraldeetan sortu zen, [[Antzinako Erroma|erromatarren]] aurreko tribua. Mendebaldeko Pirinioak lurralde estrategikoa zen, [[Pirinioak]] igarotzeko toki aproposa baitzen, Ekialdeko Pirinioekin batera.
 
[[806]] eta [[812]] urteetan, badirudi Iruñea [[franko]]en menpean zegoela. Hala ere, enperadore frankoek ezin zuten inperioz haraindiko lurraldeak behar bezala zaindu, etxean zuten arazoak zirela-eta. Horrela, apurka-apurka eskualdea inperioaren eraginetik ateratzen joan zen eta bertako dinastia indartzen. [[824]]. urtean, [[Eneko Aritza]] buruzagia bertako errege izendatua izan zen<ref name = "Collins">166. orr.</ref>, Iruñeko errege-erreginen aitzindari.
 
Oinordekoa [[Gartzia I.a Eneko Nafarroakoa|Gartzia Eneko]] (851-882) izan zuen<ref>Barrau-Dihigo, Lucien. ''"Les origines du royaume de Navarre d'apres une théorie récente"''. ''Revue Hispanique''. 7: 141-222. orr. ([[1900]])</ref>. Honek [[Kordobako emirerria]]k preso izan zituen urte asko eta litekeena da [[Ximena leinua|Ximena leinuko]] [[Gartzia Ximenez Iruñekoa]] erregeorde edo erregekidea izatea<ref>Lakarra de Miguel, José María. ''"Textos navarros del Códice de Roda"''. ''Estudios de Edad Media de la Corona de Aragon''. 1:194-283 ([[1945]]).</ref>.
 
[[Alfontso III.a Asturiaskoa]] eta [[Aragoiko konderria|Aragoi]] eta [[Pallars Jussà]]ko kondeek antolaturiko [[905eko Iruñeko estatu kolpea|905eko estatu kolpearen]] ondorioz [[Fortun I.a Gartzia Nafarroakoa|Fortun Gartziak]] (882-905), [[Aritza leinua]]ren azken erregea, tronuari [[Antso I.a Gartzes]]en (905-925) alde uko egitera behartu zuten<ref>Pérez de Urbel, Justo. ''"Lo viejo y lo nuevo sobre el origin del Reino de Pamplona"''. Al-Andalus. ([[1954]])</ref>. Aritzatarra monje bihurtu eta [[Leireko monasterioa]] hil zen. Antso, berriz, bere buruarentzat "Iruñeko errege" titulua lehendabizikoa izan zen<ref name = "Collins">190. orr.</ref>.
Hala ere, bere posizioa ez zen guztiz segurua eta [[Antso II.a Nafarroakoa|Antso «Abarka»]] (970 - 994) eta bere oinordekoa zen [[Gartzia II.a Nafarroakoa|Gartzia Antso «Dardaratia»]] [[Almanzor]]rek garaituak izan ziren<ref>Pérez de Urbel, Justo. ''"Los Primeros Siglos de la Reconquista, (Años 711-1038)"'' España Christiana: Comienzo de la Reconquista (711-1038)aldizkarian. [[Madril]]: Espasa Calpe, [[1964]].</ref> eta [[Kordobako kaliferria]]ri zergak ordaindu behar zuten.
 
[[Antso III.a Nagusia]] (1004-1035) [[Euskal Herria|Euskal Lurraldea]] batu zuen lehena izan zen, [[Arabiar mundua|arabiar]] kronistek "Euskaldunen Jauna", "Rex Íberícus" eta "Rex Navarrae Híspaníarum" deitua<ref>P. German de Iruña, [http://www.euskomedia.org/PDFAnlt/riev/26655660.pdf ''"Discutibles interpretaciones de la moneda de Sancho el Mayor"'']</ref>. [[Euskal Herria]] ez ezik inguruko lurraldeetako jauna zen eta bere Erresuma [[Astorga]]tik [[Ribagortzako konderria|Ribagotzaraino]] zihoan<ref name=besga>{{erreferentzia |egilea = Armando Besga Marroquín, ''"|izenburua = Sancho III el Mayor. Un rey pamplonés e hispano"'', |argitaletxea = [[Deustuko Unibertsitatea]]. {{esaera2|aipua = Por el Norte, la frontera del reino pamplonés está clara, los Pirineos (caso de haberse extendido la autoridad de los reyes navarros hasta el Baztán, lo que es lo más probable, pero que no se puede acreditar hasta el 1066), y no se modificó. No es cierto, pese a todas las veces que se ha dicho, que Sancho III lograra el dominio de Gascuña (la única Vasconia de entonces, es decir, el territorio entre los Pirineos y el Garona, en el que la población que podemos considerar vasca por su lengua sólo era una minoría). El rey navarro únicamente pretendió suceder en 1032 al duque de Gascuña Sancho Guillermo, muerto sin descendencia, lo que bastó para que en algunos documentos se le cite reinando en Gascuña. Pero la verdad es que la herencia recayó en Eudes.}}</ref>. [[1023]]. urtean Antso III.a Nagusiak [[Lapurdi]]ko bizkonderria sortu zuen bere lehengusu [[Lupo Antso]]rentzat eta berau [[Baiona]]n finkatu zen. [[Zuberoa]], [[Antso Gilen Gaskoniakoa|Gilen I.a Indartsua]] bizkondearen esku utzi zuen eta [[Baigorri]]ko bizkonderria sortu zuen ([[1033]]); ekintza horiek, sistema feudalaren barnean kokatu behar badira ere, euskal batasunerako ondorio erabakigarriak ekarriko zituzten. [[1032]]an [[Antso Gilen Gaskoniakoa]] hil zenean, saiatu zuen [[Garona]]raino heldu baina ezin<ref>[http://www.euskomedia.org/aunamendi/126968/100527?idi=es#100527 Auñamendi (ISBN 84-7025-147-3)]</ref>. Hala ere, [[Ipar Euskal Herri]]ko lurraldeetako estatus juridikoa ez da ondo ezaguna gaur egun eta badaude historialari batzuk teoriaren aurka daudenak<ref>{{erreferentzia |egilea= [[Gonzalo Martínez Diez]] |izenburua = "Sancho III el Mayor Rey de Pamplona, Rex Ibericus" |data = 2007 |argitaletxea = [[Madril]]: Marcial Pons |orrialdea = 114 |isbn = 978-84-96467-47-7}}</ref><ref>{{erreferentzia |egilea= [[José María Lakarra|Lakarra de Miguel, José María]] |izenburua = Historia política del reino de Navarra |data = 1972
}}|argitaletxea 202.= orrialdean dio[[Iruñea]]: {{esaera2[[Nafarroako Aurrezki Kutxa]] |orrialdea = 202 |aipua = Pero debo confesar que para esta teoría tan bien forjada, no encuentro ninguna base documental. Si bien los nombres de los primeros vizcondes de Labourd pueden ser tenidos por navarros, no está comprobado su entronque con ninguna familia conocida de "seniores" navarros; ni en los documentos de Pamplona se cita nunca el vizcondado de Labourd o de Bayona, ni en los documenaos de estas tierras se hace ninguna alusión a las "tenencias" o gobiernos que pudieran tener sus vizcondes en el reino de Pamplona. En resumen, ni hay pruebas de que Sancho el Mayor apoyara militarmente al duque de Gascuña contra el conde de Tolosa, ni que luego le despojara del vizcondado de Labourd para entregárselo a su mayordomo, ni de que en vida de Sancho Guillermo realizara el menor acto de hostilidad contra él ni se atribuyera autoridad alguna sobre el ducado de Gascuña. Las relaciones entre ambos debieron ser de amistad, más estrecha que con el conde de Barcelona, dados los antecedentes y los lazos de parentesco que les unían.}}</ref>.
| egilea= [[Gonzalo Martínez Diez]]
| title = "Sancho III el Mayor Rey de Pamplona, Rex Ibericus"
| data = [[2007]]
| publisher = [[Madril]]: Marcial Pons
| id = ISBN 978-84-96467-47-7
}} 114. orr.</ref><ref>{{erreferentzia
| egilea= [[José María Lakarra|Lakarra de Miguel, José María]]
| title = Historia política del reino de Navarra
| data = [[1972]]
| publisher = [[Iruñea]]: [[Nafarroako Aurrezki Kutxa]]
| id =
}} 202. orrialdean dio: {{esaera2|Pero debo confesar que para esta teoría tan bien forjada, no encuentro ninguna base documental. Si bien los nombres de los primeros vizcondes de Labourd pueden ser tenidos por navarros, no está comprobado su entronque con ninguna familia conocida de "seniores" navarros; ni en los documentos de Pamplona se cita nunca el vizcondado de Labourd o de Bayona, ni en los documenaos de estas tierras se hace ninguna alusión a las "tenencias" o gobiernos que pudieran tener sus vizcondes en el reino de Pamplona. En resumen, ni hay pruebas de que Sancho el Mayor apoyara militarmente al duque de Gascuña contra el conde de Tolosa, ni que luego le despojara del vizcondado de Labourd para entregárselo a su mayordomo, ni de que en vida de Sancho Guillermo realizara el menor acto de hostilidad contra él ni se atribuyera autoridad alguna sobre el ducado de Gascuña. Las relaciones entre ambos debieron ser de amistad, más estrecha que con el conde de Barcelona, dados los antecedentes y los lazos de parentesco que les unían.}}</ref>.
{{Euskal Herriko historia aurkibidea}}
[[1035]]ean hil zenean<ref>Martín Duque, Ángel J. ([[2007]]). ''"Sancho III el Mayor de Pamplona, el rey y su reino (1004–1035)"''. [[Iruñea]]: [[Nafarroako Gobernua]]. ISBN 978-84-235-2952-0</ref>, euskal [[foru zuzenbidea]]n ohiturazkoa legez, erresuma banatu zuen:
 
Honek ez zen [[Aulki Santu]]aren gustukoa eta erregea deitzeko ''Dux Pampilonensium'' edo ''Dux Navarrorum'' esamoldeak erabili zituen. Gainera [[Alfontso VII.a Gaztelakoa]] enperadoreak [[basailu]]tzat hartu zituen bai Gartzia bai [[Antso VI.a Nafarroakoa|Antso «Jakituna»]] (1150 - 1194) bere semea<ref>Grassotti, H. ([[1964]]) ''"Homenaje de García Ramírez a Alfonso VII."'' Vianako Printze Erakundea. 94–95. orr.</ref>. [[1157]]an enperadorea hil eta Antsok bere menpekotza berritu zuen [[Antso III.a Gaztelakoa]]rekin urte hartako [[azaroaren 11]]n. Baina, Antso III.a ez zuen luzaroan iraun [[1158]]an hil baitzen, tronua hiru urteko [[Alfontso VIII.a Gaztelakoa|Alfontso VIII.aren]] eskuetan utzita. Errege umearen tutoretza lortzeko borrokak [[Gaztelako Erresuma]] ezegonkortu eta ahuldu zuen eta [[Antso VI.a Nafarroakoa|Antso «Jakitunak»]] menpekotzatik ateratzea lortu zuen<ref>Angel J. Martín Duque ''"Sancho VI el Sabio y el Fuero de Vitoria"'', (Vianako Printze erakundea, 63. urtea, 227. zbk, [[2002]])</ref>. Gaztelaren aurkako kanpaina hasi baino lehen, aldaketa nabarmena izan zen: Antsok ''Pampilonensium Rex'' titulua erabiltzeari utzi eta ''Rex Navarre'' titulua aldarrikatu zuen. Horrela [[Nafarroako Erresuma]] sortu zen.
 
== Erreferentziak ==
 
{{Erreferentzia zerrenda|2}}
 
== Ikus, gainera ==
 
* [[Nafarroako Erresuma]]
* [[Iruñeko historia]]
 
== Erreferentziak ==
{{Erreferentzia zerrenda|2}}
 
[[Kategoria:Nafarroako erresuma]]
1.273

edits