«DNAren erreplikazio»: berrikuspenen arteko aldeak

t
ez dago edizio laburpenik
tNo edit summary
Gure [[ehun]]etan dauden zelulak etengabe eraberritzen ari dira eta zelula bat eraberritzeko gertatzen den prozesua [[mitosi]]a da. Prozesu hau gertatzen denean, zelula alabak sortzen dira eta hauetako bakoitzak amaren informazio genetiko bera izango du. Horretarako, amaren ADN molekulak erreplikatu behar dira.
 
ADNaren erreplikazioa ez da prozesu konplexua, zailtzen duen gauza bakarra molekularen[[molekula]]ren tamaina handia da. Hala ere, prozesua oso azkar gertatzen da ([[segundu]] gutxi batzuetan) eta fidagarritasun handia du. Bertan gertatzen diren akats gehienak zuzendu egiten dira erreplikazioa gertatzen ari den bitartean eta besteak, erreplikazioa bukatu ondoren zuzentzen dira. ADNa[[ADN]]a zuzentzen den molekula bakarra da.
 
Erreplikazioa gertatzeko, ADN molekula kremailera bat bailitzan irekitzen da base osagarrien arteko [[hidrogeno zubi]]ak puskatuz. Ondoren, ADN polimerasak harizpi bakoitzarentzat osagarria den kate bat sintetizatuko du nukleotidoak gehituz.
== Erreplikazioaren ezaugarriak ==
 
ADNaren erreplikazioa erdikontserbakorra da, hots, ADN molekula bat erreplikatu behar denean, bere bi harizpiak banandu egiten dira eta kate bakoitzak beste kate berri bat sintetizatzeko eredu bezala balio du. Honela, sortzen diren bi [[molekula]] berriak berdin-berdinak dira. Bakoitzak harizpi zahar bat eta sintetizatu berri bat izango ditu.
 
Erreplikazioa ADN molekulan puntu oso zehatz batean hasten da. Puntu horri erreplikazio jatorria deritzo. Erreplikazioa hastean, erreplikazio sardexka deiturikoa agertzen da bertan.
 
ADN molekulak sintetizatzen direnean, kateak beti 5´ muturretik hasi eta 3´ muturreratntz luzatzen dira. Ezaugarri honek arazo bat du, parean dauden kateak antiparaleloak baitira. Harizpietako baten osagaiak ez du arazorik izango sintesian[[sintesi]]an, baina parekoak bai. Kate hau ezin da jarraian sintetizatu, zatika baizik. Jarraian sintetizatzen den kateari, harizpi gidaria deritzo, besteari berriz, harizpi atzeratua.
 
Harizpi gidariaren sintesia erraza da, bestearena oso konplexua. Harizpi atzeratuaren sintesia [[Okazaki]] izeneko zientzialari[[zientzia]]lari batek aurkitu zuen eta horregatik zati bakoitzari okazaki deritzo. Gero, zati hauek elkartu egiten dira kate jarrai bat sortuz.
 
== ADN polimerasak ==
Entzima hauek prozesiboak dira, hau da, eredua bere gune aktiboan lotu, substratuak sartu eta erreakzioa behin eta berriz katalizatzen dute produktua askatu baino lehen. Prozesibitateak produktua askatu baino lehen zenbat erreakzio ziklo betetzen dituen jarraian esaten digu. Prozesibitate handiena berriro, III polimerasak izango du.
 
I polimerasaren funtzioa ''primer''-a kendu eta uzten duen hutsunea ADNz[[ADN]]z betetzea da. II polimerasa konponketaz arduratzen da.
 
== Erreplikazioaren etapak ==
Erreplikazioa puntu batean hasi eta gero bi aldeetara zabaltzen da. Bi aldeetan kate berriak sortuko dira, bata era jarraian eta bestea zatika.
 
Harizpi gidariaren luzapena era oso errazean gertatzen da. Hasieran ezer ez dagoenez, ADN polimerasak ezin du katea eraikitzen hasi. Horregatik, ARN polimerasak [[ARN]] kate txiki bat sintetizatzen du, haslea edo ''primer'' izenekoa. Honek 10-60 nukleotido izango ditu eta ADNarekiko osagarria da. Hortik aurrera, ADN polimerasak nukleotidoak gehituko dizkio kateari. Kate berria sintetizatzen ari garen neurrian, hasierako helizea[[helize]]a gehiago banatuko da eta katea luzatzen joango da.
 
Harizpi atzeratuaren sintesiak konplexutasun handiagoa du. Kasu honetan ere, hasieran hasle bat sintetizatzea beharrezkoa izango da, baina beste aldean, antiparaleloak direnez 3´ muturra beste aldean baitago. Katea beste puntu batean irekitzean, beste okazaki zati bat sintetizatzen da eta horretarako, beste hasle bat behar da. Okazaki zati bakoitzak 200-500 [[nukleotido]] izan ditzake. Hau etengabe gertatuko den zerbaita.
 
Lehen aipatu bezala bigarren kate honen sintesia konplexuagoa den arren, bi kateen sintesia era koordinatuan eta abiadura berean gertatzen da.
[[Fitxategi:Fragmentos de Okazaki.jpg|thumb|300px|Harizpi gidaria modu jarraian sintetizatzen den bitartean, atzeratuan okazaki zati desberdinak ikus daitezke. Zati horiek elkartu egingo dira gero kate bat emateko.]]
Beraz, bigarren katea ez-jarraia izango da eta bertan ARN kate txikiak daude. Hau ezin da horrela gelditu, hasleak kendu, ADNaz[[ADN]]az ordezkatu eta kate zatiak elkartu egin behar dira. Hau, katea luzatzen ari den neurrian gertatzen da eta ez amaieran.
 
ARN zatiak kendu eta ADNz betetzeaz ADN polimerasa I arduratzen da, katea luzatzeaz aldiz, ADN polimerasa III. ARN zatiak kentzeko 5´->3´ exonukleasa aktibitatea behar da. Honi esker, 5´ muturretik nukleotidoak banan-bana kentzen dira eta aldi berean, ARN horren aurrean dagoen kateari nukleotidoak gehitzen zaizkio.
== Erreplikazioa eukariotoetan ==
 
Eukariotoetan prozesua oso antzekoa da, baina badaude zenbait desberdintasun. Alde batetik, ADN kateak askoz luzeagoak dira, 100 milioi base bikote inguru izaten dituzte. Bestetik, [[molekula]] lineala da, eta ez zirkularra. Gainera, eukariotoetan ADN polimerasa gehiago eta espezializatuagoak daude.<ref>{{erreferentzia| egilea= Alberts B, Johnson A, Lewis J, Raff M, Roberts K, Walter P| izenburua=Molecular Biology of the Cell | urtea=2002| argitaletxea=Garland Science| isbn=0-8153-3218-1}} [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?rid=mboc4.section.3214#3215 Intracellular Control of Cell-Cycle Events: S-Phase Cyclin-Cdk Complexes (S-Cdks) Initiate DNA Replication Once Per Cycle]</ref>
 
Handiagoak izan arren, abiadura oso antzekoan erreplikatzen dira. Hau, jatorri puntu asko dituztelako gertatzen da. Erreplikazioari hasiera ematen dion sekuentzia berezi hori askotan errepikatzen da, 300.000 base bikotez behin. Erreplikazioa puntu guzti horietan aldi berean hasten da eta bi aldeetara luzatzen da katea. Honek, prozesua asko azkartzen du.
ADN molekula konposatu kimikoa da eta beraz, aldatu egin daiteke. Gure zelulek ordea, aldaketa gehienak konpontzeko gaitasuna dute. [[Mutazio]]ak konpontzen ez diren aldaketak dira, iraunkorrak eta belaunaldiz belaunaldi hedatzen direnak.
 
Mutazioek informazio genetikoan eragina izan dezakete, eta horrela izaten da gehienetan. Aldaketa gene batean gertatzen da eta honek proteina bat sintetizatzeko informazioa[[informazio]]a duenez, aldaketa hori dela eta, jada ez da posible izango. Horregatik, normalean mutazioak[[mutazio]]ak kaltegarriak izaten dira. Hala ere, batzuetan onuragarriak ere izan daitezke. Gero eta izaki hobeak lortuz eta garapenean lagunduz. Gutxi batzuetan aldaketa hauek ez dute eraginik, ez mesederako eta ez kalterako ere. Hauek, mutazio isilak bezala ezagutzen dira.
 
[[Ugaztun]]en zeluletan 24 ordutan[[ordu]]tan milaka aldaketa gertatzen dira, baina 1000tik bakarra bihurtzen da mutazio, besteak konpondu egiten dira.
 
Gertatzen diren aldaketa arruntenak base bikoteen ordezkapenak, bikote berriak gehitzea eta kentzea izaten da. Base nitrogenatuen desaminazioak askotan ikusten dira, amino talde hori nahiko erraz askatzen baita. Desaminazioari esker, [[zitosina]] [[urazilo]] bihurtzen da. Hau aldaketa handia da, C≡G zegoen tokian U≡G agertuko baita. Ondorioz, uraziloa [[adenina]]rekin parekatuko da, U=A, eta adenina hau [[timina]]rekin, T=A. Beste base nitrogenatuen desaminazioa ez da hain arrunta.
 
Beste aldaketa arrunt bat kate eta base nitrogenatuaren arteko lotura apurtzean datza. Honela, base nitroganatu gabeko nukleotido bat gelditzen da. Hau depurinazioa bezala ezagutzen da, gehienetan base [[nitrogeno|nitrogenatu]] purikoa galtzen delako.
 
Gure zeluletan gertatzen diren aldaketa asko [[eguzki]]aren [[izpi ultramore]]ek eragiten dituzte. Hauek eragiten duten erreakzio nagusia jarraian dauden base nitrogenatuen elkarketa da, batez ere bi timina badira. Honen ondorioz sortutako egiturak, ADNaren distortsioa aldatzen du eta erreplikazioa ez da behar bezala gertatuko. Izpi hauek katea erdibitzeko ahalmena ere badute. Azken hau, askoz okerragoa da.
Batzutan nukleotido bat zuzentzeko 1000 berritu behar izaten dira. Nukleotidoen sintesian trifosfatoak behar direnez, energetikoki oso garestia da hau. Gainera, zuzenketa hauek erreplikazioan zehar egin behar dira, denbora pasa eta gero, detektatzeko zailagoak baitira.
 
Gure [[ADN|ADN molekuletan]] gertatzen diren aldaketa eta mutazioak minbiziarekin lotuta daude. Urteak pasa ala, aldaketa hauek pilatzen doaz eta konpontzeko gaitasuna ere galtzen joaten gara. Horregatik, minbizia garatzeko arriskua handiagoa da.
 
== Erreferentziak ==