«Epitelio»: berrikuspenen arteko aldeak

8.136 bytes added ,  Duela 11 urte
ez dago edizio laburpenik
t (Robot: Cambios triviales)
[[Fitxategi:Tkanka nablonkowa.png|thumb|250px300px|Epitelio motak]]
'''Epitelio ehunehuna''' oso estuki kokaturiko [[zelula]] geruzez osatutako [[ehun (biologia)|ehunakehuna]] dirada, organoakzelulen artean substantzia estrazelularrik gabea. Organoak estaltzen dutenakditu [[Azal (anatomia)|azalaazal]] eta [[heste]]en barne estaldura bezala. Ehun hauekhonek babestebabes, jariatzejariapen eta xurgatzexurgapen funtzioa duteditu.
 
Odol hodi eta nerbio gabekoa da. Beti beste ehun batean gainean finkatzen da, normalean [[ehun konektibo]]aren gainean. Zelula epitelial eta konektiboaren arteko mugan [[xafla basal]]a aurkitzen da, matrize estrazelular bereziz eratutako geruza fina. Epitelio ehunak odol hodirik ez duenez, ehun konektiboan kokatutako odol hodietatik [[difusio]]z irtendako [[elikagai]]ez elikatuko dira epitelio zelulak.
 
Epitelio ehuna [[enbrioi]]aren hiru hozi geruzetatik eratorria da:
* [[Ektodermo]]tik: [[kornea]], [[epidermi]]a, [[sudur]] eta [[aho]] epitelioak
* [[Endodermo]]tik: liseri hodi eta asoziaturiko guruinen ([[are]]a, listu guruinak, [[gibel]]a) barne epitelioa eta arnas bideeen barne epitelioa.
* [[Mesodermo]]tik: endotelioa, mesotelioa eta [[gonada]] eta [[giltzurrun]]en epitelioa.
 
== Sailkapena ==
 
Epitelio ehunen artean bi mota daude: estaldura epitelioak eta guruin epitelioak. Bien zelulek morfologia poliedrikoa dute eta eten gabe berritzen ari dira, oso bizitza laburra dutelako.
 
=== Estaldura epitelikoakepitelioak ===
Gorputzaren kanpo eta barruko azalerak estaltzen dituzte. Beraz, gainazal askeak dituzten egitura guztiak epitelioz estalita daude. Epitelio hauen banaketa oso zabala da:
* Gorputzaren gainazala estaliz, kornearen epitelioa eta epidermia.
* Epidermia halaber, arnas hodi, digestio hodi eta gernu bideak estaltzen dituen epitelioarekin jarraitzen da.
* Organismoaren barrunbe handiak estaltzen dituen epitelioari [[mesotelio]] deritzo. Barrunbe hauen artean daude barrunbe abdominala, kardiakoa eta birika barrunbea. Barrunbe hauek mintz seroso batez estalita daude; [[peritoneo]]a, [[perikardio]]a eta [[pleura]] hurrenez hurren. Mintz hauek epitelio eta ehun konektiboz eratuta daude.
* [[Organo (biologia)|Organo]] guztien argi aldea eta gainazal askea epitelioz gaineztatuta daude.
* Odol hodi eta linfa bideak [[endotelio]] izeneko epitelio batek estalita daude barnetik.
 
=== Guruin epitelioak ===
Jariapenean espezializaturiko epitelio zelulez eraturiko epitelio ehunak dira. Zelula espezializatu hauek substantzia bat sintetizatu eta zelulatik kanporatzeaz arduratzen dira.
 
Morfologikoki zelula jariatzaileak [[organulu]] [[zitoplasma]]tikoen garapen handiagatik bereizten dira. Batez ere, makromolekulen sintesi, garraio eta jariapenarekin erlazionatutako organuluak daude oso garatuta: [[Golgi aparatu]]a, [[erretikulu endoplasmatiko]]a, jariapen besikulak... Dena den, jariatzen duten produktuaren izaeraren arabera, zelulen morfologia desberdina izan daiteke.
 
== Epitelio motak ==
 
Epitelio ehunen sailkapenerako bi irizpide hartzen dira kontuan:
[[Fitxategi:Illu epithelium.jpg|thumb|350px|Epitelio mota desberdinak.]]
* Zelula geruza kopurua. Zelula guztiak xafla basalarekin kontaktuan daudenean, monogeruzatua edo bakuna izango da epitelioa. Hori gertatzen ez bada, geruzatua izango da.
* Gainazaleko geruza osatzen duten zelulen itxuraren arabera: lauak, kubikoak edo zilindrikoak.
 
=== Epitelio lau bakuna ===
Zelula lauek, [[zelula nukleo|nukleoa]] erdialdean irtenune bat eratuz dutenek, osatzen dute. Zelulak geruza batetan antolatzen dira. Giltzurrun korpuskuluetako [[Bowman kapsula]]n, mesotelio moduan perikardio, peritoneo eta pleura geruzetan eta endotelio moduan odol hodi eta linfa bideak estaliz aurkitzen dugu mota honetako epitelioa.
 
=== Epitelio kubiko bakuna ===
Epitelio honetako zelulen itxura kubikoa da, hau da, luzeran zein lodieran antzeko neurria dute. Nukleo borobilak dituzte, erdialdean kokatuak. [[Obulutegi]]en epitelioan eta giltzurrun hodisketan aurki daiteke.
 
=== Epitelio zilindriko bakuna ===
Epitelio hauetako zelulak luzeak dira eta nukleo obalatuak dituzte zelularen lehen herenean kokatuta. Liseri hodiaren epitelioa mota honetakoa da. Epitelio jariatzaile edo guruin epitelio tipikoak ere mota honetakoak dira. [[Umetoki]]an ere aurki daiteke eta bertan gainera, zelula zilindrikoek [[zilio]]ak dituzte.
=== Epitelio sasigeruzatua ===
Argi [[mikroskopio]]z behatzerakoan geruzatu itxura duen arren, bakuna da zelula guztiak xafla basaleraino heltzen baitira. Epitelio hau altuera desberdineko zelulez eratuta dago eta horregatik, nukleoak maila desberdinetan aurki daitezke epitelioari itxura geruzatua emanez. Arnas epitelioa mota honetakoa da, [[trakea]] eta [[bronkio]]ak esaterako. Kasu horietan, zelula garaienek zilioak dituzte.
 
=== Epitelio lau geruzatua ===
Babes epitelio garrantzitsuena da. Geruza kopuru aldakorra izan dezake baina epitelio lodia da beti. Zelulen banaketa eta itxura oso bereizgarria da, gehienak [[keratinozito]]ak dira.
* Xafla basalarekin kontaktuan dauden zelulek '''hozi geruza''' edo geruza germinatiboa eratzen dute eta epitelioaren zelula guztien aitzindariak dira. Zelula kubikoz eratutako lerro batean antolatzen dira. Hauek zatikatu eta mugituz eratzen dira geruza desberdinak.
* Hozi geruzaren gainean '''geruza arantzatsua''' dago, zelula poligonal handiz eraturikoa. Geruza honen itxura arantzatsua zelulen arteko [[desmosoma]] lotura ugarietan datza.
* Geruza arantzatsuko zelulak lautuz doaz gorantza mugitzen diren heinean. Geruza horren gainean zelula lau gutxi batzuz eraturiko geruza fin bat agertzen da, '''geruza bikortsua'''. Hemengo zelulak basofiloki tindatzen dira zitoplasman keratohialinazko bikorrak metatzen dituztelako. Zelula nukleodunak azaltzen dituen gainazaleneko geruza da (hemendik gorago dauden geruzek, baldin badaude, ez dute zelula nukleodunik).
* Epitelio batzuetan gainazaleneko zelulek nukleoa eta organulu gehienak galdu eta [[keratina]]z betetzen dira, ezkatatuz. Ezkata itxurako zelula hilez eraturiko geruza horri '''geruza korneoa''' da, eosinofiloki tindatzen dena. Geruza korneoa azaltzen duten epitelioei, ''epitelio lau geruzatu keratinotsuak'' deritze. Azken mota honetako da esaterako epidermia.
 
Beste batzuetan gainazaleko zelulek ez dute nukleorik galtzen eta ez da geruza korneorik eratzen, esaterako [[mihi]]an, [[hestegorri]]an edo [[bagina]]n. Epitelio hauek ''epitelio lau geruzatu ez keratinotsuak edo mukosoak'' dira.
 
Epidermian keratinozitoez gain beste zelula batuk ere agertzen dira, besteak beste [[melanozito]]ak, [[melanina]] [[pigmentu]]aren ekoizleak.
 
=== Trantsizio epitelioa edo epitelio urinarioa ===
[[Bolumen]] aldaketa handiak jasaten dituzten egiturak estaltzen ditu epitelio honek. Geruza gutxi edo askotan antola daitezke, bolumen aldaketara moldatuz. Gernu bide nagusietan aurkitzen dugun epitelioa mota honetakoa da, [[gernu puxika]] eta [[ureter]]retan. Epitelio honen ezaugarria gainazaleko zelulen itxura da, zelula handiak eta gainazal aske borobildua dutenak.
 
Epitelio mota guzti hauetaz gain, badira epitelio kubiko geruzatuak (obulutegiko folikuluetan) eta epitelio zilindriko geruzatuak ere.
 
== Epitelioaren funtzioak ==
 
Epitelioak funtzio bat baino gehiago bete dezake kokapena eta zelula motaren arabera:
* Gaineztadura epitelio guztiek xafla zelular jarraiak eratzen dituzte, behealdeko ehun konektiboa ingurune mediotik zein barrunbeen argi aldetik isolatuz. Hauek langa selektibo gisa jokatzen dute substantzien garraioan. Alboko zelulen artean lotura hertsiak mantentzen direnez, garraioa zelula epitelialetan zehar gertatu behar da derrigorrez.
* Epidermiak gorputzaren gainazala iragazkaitz bihurtzen du eta gainera babes mekanikoa proportzionatze du. Taktu zentzuaren erantzuleak diren nerbio mutur sentsitiboak ere bertan kokatzen dria.
* Urdaileko epitelioak gaineztadura funtzioa izateaz gain, funtzio jariatzailea ere badu.
* [[Heste mehar]]reko epitelioak funtzioa xurgatzailea ([[enterozito]]ek elikagaiak xurgatzen dituzte) eta funtzio jariatzailea (zelula kaliziformeek mukia jariatzen dute) ditu.
 
== Epitelioaren berriztapena ==
 
Gaineztadura epitelioek eraso jarraiak jasaten dituztenez, zelula galera handiak izaten dira oro har. Honek epitelioa sarritan berriztatu behar dela esan anhi du, bereziki epidermia eta liseri hodiko epitelioa.
 
Epidermian, geruza korneoko zelulak hil egiten dira barnerago kokaturiko zelula biziak babestuz. Guztiz keratinizaturiko zelulak poliki-poliki askatuz eta galduz doaz, aldi berean ordezkatuak direlarik. Epidermiko zelulen berriztapena hozi geruzan kokaturiko zelula ama bidez ematen da. Definizioz, zelula ama desberdintzatu gabeko zelula pluripotentziala da, organismoaren bizi-ziklo osoan zehar zatitzeko gaitasuna mantentzen duena. Xafla basalarekin loturiko zelula amak zatitu egiten dira, ondoren batzuk lotura hori galdu eta goi alderantz mugitzen dira desberdintzatuz eta halaber, geroz eta gorago kokatuz, prozesua osoa bete eta azkenik keratinizatuz. Xafla basalarekin kontaktua mantentzen dutenak, zelula ama gisa jarraitzen dute. Toki gehienetan, epidermiko zelulak hilero berriztatzen dira.
 
Heste meharrean, epitelio zelulak bilosken muturretik askatzen dira. [[Biloska]] hauen oinaldean zabaltzen diren guruin batzuetan kokaturiko zelula ama batzuetatik berriztatzen dira. Zelula galera eta berriztapen erritmoa oso azkarra da, biloskak gaineztatzen duen epitelioa 4-6 egunetan guztiz ordezkatua delarik.
=== Estaldura epitelikoak ===
Gorputzaren kanpo eta barruko azalerak estaltzen dituzte. Odol hodirik ez duten zelula geruzaz osatuta daude eta izaera konjuntiboa duen mintz basal baten gainean dago. Estaldura epitelikoak lauak edo zilindrikoak izan daitezke:
 
Beste epitelio batzuen bizi-zikloa askoz luzeagoa da eta beraz, berriztapena geldoagoa.
* Lauak: zelula zapalaz daude eratuak. Geruza bakar bat osatzen badute epitelio monoestratifikatu diretze, zenbait geruza osatzen badituzte epitelio lau pluriestratifikatuak. Epitelio lauek [[Azal (anatomia)|azalaren]] gainaldea, [[hestegorri]]a, [[aho]]ko mukosa, [[bagina]] eta [[guruin]] batzuen hodiak estaltzen dituzte.
* Zilindrikoak: Geruza baten edo zenbait geruzetan kokatuta dauden zelula prismatikoz eratuta daude. Geruza baten bada epitelio zilindriko monoestratifikatu esaten zaie eta zenbaitetan bada epiteio zilindriko pluriestratifikatua.
 
[[Kategoria:Ehunak]]
475

edits