«Ibai delta»: berrikuspenen arteko aldeak

62 bytes removed ,  Duela 13 urte
ez dago edizio laburpenik
t (Delta (hidrologia) izenburua Ibai delta(r)en truke aldatu da)
No edit summary
[[Irudi:NileDelta-EO.JPG|thumb|200px|[[Niloren Delta,delta]] satelite artifizial batetatik ikusia.irudian ([[NASA]]k utzitako argazkia).]]
'''Delta''' izena[[ibai]] hartzen duena,bat [[hidrologiaitsaso]] arloan, ibai baten itsasoratzeanratzean sortzen den [[hiruki]] formako lurraldeari ematen zaio. Lurralde hau, metatzen diren sedimentuek eratzen dute, ibaiaren korronteaisuria desagertzen doan heinean. Ibai besoez osatuta dago, ibaiak eramandako sedimentuak metatu diren uharteak[[uharte (geografia)|uharte]]ak banatzen dituztenak, itsasora, ozeanora[[ozeano]]ra edo aintzirara[[aintzira]]ra iritsi ondoren. Ibai handienen delten metaketek, honako ezaugarri hau dute: ibaia, kanal aktibo eta ez aktibo multzo bat eratzeko, banatzen eta berriz batzen diren hainbat besotan banatzen da.
 
Deltarik ospetsuena [[Nilo]] ibaiarena da, eta hemendik dator itsasoratze forma honi ematen zaion izena. Nilo ibaiak, hiruki forma nabarmena duen itsasoratzea du, [[deltaDelta (greziar alfabetoagreko)|delta]] (Δ) greziar hizkiaren oso antzekoa dena. Horregatik, [[Herodoto]] historialariak izen horri eman zion.
 
== Uharteen eraketa ==
Ur goraldietan zehar, ibaiek harea, hartxintxarra eta lokatza garraiatzen dute. Hauek, behin metatutakoan, delta eratzen dute.
 
#* '''[[Higadura''']]: Ibaia muinoetan edo mendietan jaiotzen da. Garaiera honetako tokietan, ura indarrez jeitsijaitsi eta isurtzen da arroken artetik
#* '''Garraioa''': erdialdeko zatian, ibaiak motel aurrera egiten du, eta sedimentu harritsuak garraiatzen ditu. Orokorrean, delten aurretik dauden lautadetan, [[meandro]]ak agertzen dira.
 
#* '''Sedimentazioa''': sedimentuak, ibaien itsasoratzean, muinotxo bat eratuz metatzen dira. Ondoren, ibaiak horien gainean jariatzen dira, ''ibai banaketariak'' eratuz.
# '''Garraioa''': erdialdeko zatian, ibaiak motel aurrera egiten du, eta sedimentu harritsuak garraiatzen ditu. Orokorrean, delten aurretik dauden lautadetan, [[meandro]]ak agertzen dira.
 
# '''Sedimentazioa''': sedimentuak, ibaien itsasoratzean, muinotxo bat eratuz metatzen dira. Ondoren, ibaiak horien gainean jariatzen dira, ''ibai banaketariak'' eratuz.
 
== Delta baten eraketa ==
[[Irudi:NarsarsuaqGreenland-ArcuateDelta.jpg|thumb|left|200px|Delta hau [[Groenlandia]]ko hegomendebaldeko kostaldean eratu da, [[Narsarsuaq]]etik gertu]]
Delta, ibaiek garraiatutako materialaren metaketa baten ondorioz eratzen da, hiruki forma hartzen duen toki batetanbatean, bat bateko isuri abiada gertatzen denean, itsasoratzeagatik gerta daitekeena, aintzira batetanbatean, ibai zabalago batetanbatean, itsasoan edo ozeanoan, azken hau hain sarri gertatzen ez den arren.
 
Deltak eta [[estuario]]ak ibaien [[itsasoratze]] forma nagusiak dira, aintzira, beste ibai batzuetan, ozeanoan edo itsasoan itsasoratzen direnean. Bere presentzia itsasoratzeetan, [[itsasaldi]]en zabaleragatik sortua dago. Itsasaldiak oso biziak direnean, ibaien itsasoratzea estuario motakoa izaten da, itsasgoran ibaiaren urak birpresatzen bait dirabaitira, itsasbeheran, uren abiadaren azelerazioa gertatzen den bitartean, uharteak eratzen dituzten sedimentunsedimentuen metaketa eragozten duena delten kasuan. Horregatik, deltak gehiago gertatzen dira aintzira, itsaso eta ibai handietan, urek, itsasaldien eragina jasaten ez duten tokietan, ozeano irekien kasuan baino.
[[Irudi:Ganges River Delta, Bangladesh, India.jpg|200px|thumb|[[Ganges]] ibaiaren delta, [[India]] eta [[Bangladesh]]en, Lurreko tokirik emankorrenetakoa da]]
Dena dela, badago salbuespenik arau honentzako, [[Hegoamerika]]n [[Orinoko]] ibaia eta [[Afrika]]n [[Niger (ibaia)|Niger]] ibaiaren kasuan bezala, itsasaldien eragina, [[latitude]] ertainetan baino txikiago diren lekuak direnak.
 
Deltaren eraketan ibaia nagusi den eta itsasaldien eta [[olatu]]en eraginari hain lotuta ez dagoen tokietan, forma polilobularrekogingilanitzeko delta bat era daiteke. Hauda [[Mississippi]] ibaiaren kasua, honen eredu bezala har daitekeena.
[[Irudi:Arrozales en el Delta del Ebro.JPG|200px|thumb|left|Arrozdiak Ebroren Deltan]]
Oso ohikoak ez diren kasuren batzuetan, delta haran oso luze batetanbatean aurkitzen da eta [[ibai delta alderantzikatu]] bezala ezagutzen da. Batzuetan, ibaia adar askotan banatzen da, lurrean barrena dagoen toki batetanbatean, bakarrik, berriz elkartu eta itsasorantz jarraitzeko. Delta mota honen kasurik nabarmengarriena, Niger ibaiaren barne deltarena da.
 
Delta eratzen duen lur materiala oso ezberdina da, buztin, lupetz eta harea nahasketa batetazbatez eratuta egon daitekeelarik. Material hauek korronteak garraiatuak izan daitezke, honen abiadaren arabera, eta metatu edo ez, itsasaldien intentsitatearen arabera. Delten zorua, orokorrean oso emankorra da, batzuetan, euren gatz maila nahiko altuahandia den arren. Ibaien itsasoratzeetan eratzen dira materialen metaketagatik, lurraren uretako sarpena eratzen duen arte. Hiruki forma du. [[Iberiar Penintsula]]n, adibiderik esanguratsuena [[Ebro]] ibaiarena da.
 
== Delta ospetsuak ==
*[[Mekong]]ena
*[[Mississippi]]rena
*[[Niger (ibaia)|Niger]] ibaiaren barne delta
*[[Niger (ibaia)|Nigerrena]]
*[[Niloren delta|Nilo]]rena
*[[Okavango]]rena
*[[Orinoko]]rena
*[[Grande ibaia]]rena
*[[Rhin]]ena
*[[SakramentoSacramento ibaia|Sacramento]]rena
*[[Volga]]rena
*[[Yangzi]]rena
*[[Ibai delta alderantzikatu]]
 
[[Kategoria:HidrologiaDeltak]]
 
[[af:Rivierdelta]]