Bariba (hizkuntza)

Bariba» orritik birbideratua)

Bariba, baatonum (baatɔnum), baatombu, baatoni, barba, barganchi, bargawa, bargu baruba, berba, bogung, edo burgu, Nigeria-Kongoko hizkuntza familiako afrikar hizkuntza da, bariba herriak hitz egiten duena. 450.000 hiztun inguru ditu, Beninen populazioaren %8,5a osatzen duena.

Bariba
Datu orokorrak
Lurralde eremua Benin
Hiztunak 450.000 inguru
Hizkuntza sailkapena
giza hizkuntza
Niger-Kongo hizkuntzak
Atlantic–Congo languages (en) Itzuli
Volta–Congo languages (en) Itzuli
Gur languages (en) Itzuli
Hizkuntza kodeak
ISO 639-3 bba
Ethnologue bba
Glottolog baat1238
IETF bba

Batez ere Benin iparraldean erabiltzen da 50.000 km2 baino gehiagoko eremu zabalean, baina Kwara estatu mugakidean ez ezik, Nikki, Parajou, Kandi eta Natitingou lurraldetan ere hitz egiten da[1]. Nigerian, Kwara estatuan hitz egiten da Okuta, Ilesha, Yashikira, Gwanara, Kaiama eta Bus eremuetan[2].

Bariba hitz egiten deneko lurraldeari Baru Tem (baatɔnu lurra) edo Baru wuu (baatɔnu herria) esaten zaio. Hala ere, Baru wuu-k Borgou izena hartzen du frantsesez kolonizatzaileak, garai hartan, zailtasun linguistiko eta fonetikoak zituztelako hizkuntza tonalen aurrean. Horrela, Baru Wuu lurraldea, Borgou idazten da gaur egun ere.

Biztanleei baatɔmbu edo baru bibu deitzen zaie (Baru Wuu semeak) eta bariba hizkuntza hitz egiten dute. Baru Wuu (Borgou) Beningo Errepublikako iparraldeko departamenduetako bat da. Niger ibaiaren eskuinaldean dago, 70.000 km2 baino gehiagoko azalerarekin, 20.000 Nigerian eta 50.000 baino gehiago ipar Beninen, Borgou, Alibori, Atacora departamentuetan Kèru, Wassa eta Kpande (gaur egun Kouandé) eskualdetan.

EstatusaAldatu

Beningo hizkuntza ofizial bakarra frantsesa da eta gainerako hizkuntzek ez dute inolako onarpenik estatuaren zein erakunde publikoen aldetik.

Deskribapen linguistikoaAldatu

AlfabetoaAldatu

Beningo alfabeto nazionala (Beningo hizkuntzen idazkera arautzeko 1975ean Commission Nationale de Linguistique-k sortua eta Centre National de Linguistique Appliquée-k errebisatuta 1990 eta 2006an)[3]

ZenbakiakAldatu

1 tiā
2 yìru
3 yìta
4 ǹnɛ
5 nɔ̄ɔ̄bù
6 nɔ̄ɔ̄bâ tiā
7 nɔ̄ɔ̄bá yìru
8 nɔ̄ɔ̄bá yìta
9 nɔ̄ɔ̄bá ǹnɛ
10 ɔkuru
20 yɛndu
30 tɛ̀nā

HiztegiaAldatu

IzenakAldatu

y-motako izenak t-motako izenak g-motako izenak w-motako izenak m-motako izenak s-motako izenak n-motako izenak
euskara bariba euskara bariba euskara bariba euskara bariba euskara bariba euskara bariba euskara bariba
platanoa àgɛ̀dɛ̀ (no pl.) alfanje àdaru kameleoia àgāmānàkí, -bà aita bàa hizkuntza bàrūm̄ bat (kalabaza)? tan (teèsū) bat teènū
palmondoa bãã disenteria bàǹdúbàǹdū tipula àlùmásà, -nu bariba pertsona edo hizkuntza bàtɔ̀nù esnea bom oina naàsu hosto barazkiak àfonu
kalabaza bàka gaixotasuna baràrū ahuntza boo, bonu neba/anai nagusia, laguna bɛɛrɛ̄ indarra dam zilarra sigeèsū gauza gáánu
makila bɔ̀ra tentsio danborra bàraru ur-lapikoa bòo, -nu umea bìī koipe gum burdina sísú lepokoa goònū
eltxoa bũ̀ɛ̃̀yã ataria bàràrū txakurra bɔ̃ɔ̃, bɔ̃nu ultzera bòō lorategiko ilara altxatua kɔ̀rɔ̄m̄ kotoia wɛ̃su artoa gbèrɛnu
pertsonaia? dàà (no pl.) zapata bàràrū (only pl.) hontza booro, -su ehiztaria bɔso ura nim belarra, zuhaixka yàkàsu pepino gbɛ̀zɛnu
zuhaitza, egurra dã̀ã̀ (pl.?) oihala bekùrū musker bɔ̀su, -nu sua dɔ̃̀ɔ̃̀ likorea tam okra (barazkia) yàbonu
eroritako adarra dã̀kàmā saskia bíréru zorri infestazioa gã́ã́ní (pl.?) amaren neba dùàni lurra, zikinkeria tem
zuhaitzeko adarra dã̀kàsā atzea/sorbalda? biru zorria gã́ã́núkú, -nù gizon aberatsa gobigi medikuntza tìm̄
sustraia dã̀kpinā gatza bɔ̀rū hegazkina gogùnɔ̀, -su pertsona goo eztia tim
ohitura dēn̄dī (pl.?) ibaia daaru bata gɔ̃kɔ, -su haurdun dagoen emakumea guràgi xaboia werem
ispulia digí (pl.?) solomo dɛmbɛru danborra gɔ̃̀ɔ̃̀, gã̀ã̀su Jainkoa gúsūnɔ̄ airea wom
Gineako artoa dobi (pl.?) etxea dìrū ibilgailua gòo, -su zaindari kɔ̃so espazioa, gela yam
pistola dɔ̃̀bɔ̀ra hortza dondu piragua gòoninkū, -nu ama merō harea yànīm̄
ondo dɔ̀kɔ̀ (pl.?) zurtoina gãnã̀rū txoria gùnɔ̄, -su neba/anai nagusia mɔɔ̄ odola yem
gizona dua besoa gã̀sèrū kilkerra gbɔɔ̄, -nu nagusia sènàboko
zaldia duma arratoia gɔnɔru hare-eulia kòtókámbu, -munu arreba/ahizpa sesu
poltsa fɔ̀rɔ̀tɔ̀, -bá arratoi basati handia gɔ̀nɔ̀ǹguru koilara kààtó, -nù eguzkia, eguna sɔ̃ɔ̃
hilabetea? gã̀ã̀ní (no pl.) arrautza goòsĩã̀rū katua kòkónyambu, -munu nagusia sùnɔ̄, sìnambu
herriko atea gàm̀bò, -bà mendia guru ataria kɔ́ǹdɔ, -su ilargia, hilabetea surú
horma gana euri hodeia gúrúwiru alfonbra kɔ̃ɔ̄, -su pertsona tɔ̀nū, tɔ̀m̀bu
hitza, gaia gari (pl.?) tronpa (musikala) guùrū txerria kúrúsɔ̄, -su neba/anai txikia wɔ́nɔ̄
termita gɛ́ma belea gbãgbã̀rū eperra kusu, -nu izpiritu zaindaria yãrō
inurri gidaria gɛ̃́ya zelaia, baserria gbèrū lehoinabarra, katua músúkú, -nù esklabua yòō
gazela gina lapikoa gbɛ̃́ru antilopea nemū, neǹnu etsaia yíbɛ̀rɛ̀
dirua gobi (pl.?) kalabaza kaaru begi nɔnu, nɔni
guinea fowl gònā zuhaixka behia kɛ̀tɛ̀gbèèkìrū zuhaixka txerria sàkɔ̄, -nu
heriotza gɔɔ (no pl.) arra (animalia) kìnèrū tranpa sɛ́kpɛ̀ǹkú, -nù
euria, ekaitza gúra ogia kìràrū gezia sɛ̃ũ̄, sɛ̃ɛ̃̀nu
oilaskoa/oiloa? guwā, guwē maitasuna kĩ́ru lapikoa sirū, -su
aizkora gbãã aulkia kìtàrū eulia sɔnu, -su
kalabaza gbàká kutxa kpàkoruru belarria so / soa, -su
lehoia gbèsùnɔ̄, gbèsìnansu harria kpèrū elefantea sùùnū, -su
artatxikia gbɛyā ohea kpenyeru eraztuna tààbu, -nu
espiritua hùindè (pl.?) hezurra kukuru inurri beltz txikia tàm̀bu, -munu
papaia kàràbósì, -bà hantura mɔsìrū inurri gerraria tàsonu, -su
motorra kɛ̀kɛ, -bà usaina nubùrū aitzurra tebo, -nu
animalia adarra kɔbā untxia satàbūr̄ū itzala tíro, -nu
katu basatia konā hobia sɛ̃̀rū loroa titimokò, -nu
banbu zurtoina kɔ̃sā letoia, kobrea sigàǹdū urtea wɔ̃̄ɔ̃̄n, wɔ̃̄su
antilopea kpása hilobia sìkìrū tximinoa womu, wonnu
eltzekaria kpee (no pl.) buztana siru haizea woo, -nu
izarra; hipopotamoa kpera kiratsa sísíkènèrū zuloa wɔrū, -su
arto tarta másà, -bà pounded yam (janaria) sɔ̀kùrū hiria wuu, -su
arroza mɔ́ra lana sɔ̀mbùrū untxia wùkū, -nu
behia naā lapikoetarako buztina sɔǹdū hostoa wurū, -su
etxeko armiarma nára morteroa soru mihia yara, -nu
eskorpioia nía porridge (janaria) sòrū saia yèbèrèkú, -nù
emakumezkoa nia apo suréru etxea yɛnu, -su
ahoa nɔɔ (pl.?) hanka taaru antilopea yiiku, -nu
eskua nɔbū, nɔma lorategi muinoa takàrū
kakahuetea sãã arkua tendu
eskaintza sàrâ pantera túǹdū
zubia sàsarā sudurra wɛ̃ru
orrazia séḿbù, -ba burua wiru
ilea serā lepoa wĩ́yìrū
estaldura sèsèbìa labana wobùrū
pestila sobiā lapikoa wókeru
jateko haziak sonki (pl.?) gaua, iluntasuna wɔ̃̀kùrū
errepidea, bidea súa babuina wompɔkɔru
arraina sũ̀ã tximino gorria wónsũ̀ã̄rū
babarruna suìā hotza wóòrū
eskumuturrekoa sumā ardia yã̀ã̀rū
epaia tààrɛ (pl.?) merkatua yàburu
tabakoa tába sakrifizioa yãkùrū
inurria tànā lekua yanyeeru
lokatz adreilua tèǹdɔ́ka espazio irekia yeeru
norberak tīī erratza yiìrū
erlea tĩya izena yísìrū
herentzia túbí (pl.?) igela yɔ̃ɔ̃ru
sugea waā
soka wɛ̃ya
lastoa wĩ́ya, wĩĩ
legea wodà
tximino gris txikia wonkéra
urrea wúra (no pl.)
aurpegia wurusuā, -ɛ̄
animalia, haragia yaa
orratza yabúra
oihala, bata yasa
lantza yàsa/yɛ̀sa
piperra yɛ̃̀ɛ̃̀kú (no pl.)
espiritu gaiztoa zínì

AditzakAldatu

euskara bariba
gaixotu bārā
zatitu bɛ̄rā
bultzatu bɔ̄rīā
zuritu būrūrā, S burīrī
dastatu dēn̄dā
pasatu dōōnā
saldu dɔ̄ɔ̄rā
lo egin dūīā, S dò
sartu dūmā
tiratu gāwā
atzetik joan gīrā
erregutu kānā
apurtu (soka) kārā
apurtu kɔ̄ɔ̄rā
askatu kūsīā
etzan kpūnā, S kpī̃
jaso mūā
erre mūārā
borrokatu sān̄nā
garbitu sā̃rā
deitu sīā
jaso sūā
garbitu tīā
belztu tī̃ī̃rā, S tĩĩrī
iritsi tūnūmā
erori wɔ̄rūmā
bete yībīā
ezagutu yīn̄nā
gelditu yɔ̃̄rā
utzi dērī
jan dī (Cont. di)
ahaztu dūārī
min egin suarekin mɛ̄nī
lagundu sōmī
handitu sōsī
lotu sɔ̄rī
luze eman tɛ̄
eman, pasatu wɛ̃̄
putz egin (airea) wūrī
bota yārī
etzan
gogortu bɔbiā, S bɔ̄(bū)
loditu bɔriā, S bɔ̄rū
handitu dabiā, S dabī
eguneratu (pertsonekin) deèmā
luzatu dẽɛ̃̀nyā, S dɛ̄ū̄
sakondu dukiā, S dúku
ikasi giā
buelta eman gɔsìā
biratu gɔsìrā
bildu gurā
hazi guriā, S gúru
ireki kɛnīā
makurtu sarā
zaildu sɛ̃sīā, S sɛ̃̄
eseri sinā, S sɔ̃̀
migostu sosiā, S sō(sū)
gorritu sũɛ̃rā, S sũɛ̃rī
gogortu taàyā, S tāū
zabaldu yasiā, S yasū
hoztu yemiā, S yēm̄
tiro egin suē
ikutu babā
inguratu besirā
bitan apurtu buā
bitan moztu burā
gozotu dorā, S
harrapatu gabā
lehortu gberā
kendu gĩā̃
marratu gɔ̃rā
nahi kĩã̄, S kĩ́
moztu murā
jauzi surā
marraztu takā
ekarri tamā
hobetu wɛ̃rā, S wã
sinetsi wurā
bueltatu wúràmā
zulatu yabā
gogoratu yayā
jolastu duē
garbitu dɛ́ɛ́rā
handitu kpɛ̃́yā, S kpã́
berotu sṹyā, S sum̄
argitu déérē
bilatu kásū
erakutsi sɔ̃́nɔ̃́sĩ̄
norbera berotu wɔ̃́sū
estaldu wukírī
zuritu kɛ̄ɛ̄rī
mastekatu, jan tēm̄
landatu dūūrē
banandu gɔsi
zulatu gbe
itxaron ma, maru
ikasi mɛɛri
erori/jausi (euria)
joan, ibili
deitu soku
nahikoa izan, iritsi turi
ikusi wa
erantzun wisi
neurtu yĩre
entzun nɔ̂
konpondu sɔmɛ̀, sɔm̀
beltzez tindatu wɔ̃kù
dantzatu
sartu, mindu
jariatu kōkū
zutitu sē, S yɔ̃̀
igo yɔ̄
distira egin baàlì
zenbatu garì
usteldu kɔ̃sì
erditu mâ, marù
puztu mɔsì
poztu yɛ̃ɛ̃rì
erosi dūē
eman kɛ̃̄
eraiki bānī
lapurtu gbɛ̄nī
ziztatu sɔ̄kū
kontatu sɔ̃
buruan jarri sɔbe, sɔ
frijitu sɔmɛ, sɔm
? su
hegan egin yɔ̃
lotu bɔ̄kē
josi yīnɛ̄
hitz egin, esan gere
itxi kɛnɛ̀
ezkutatu kukè
berdurtu narè
janaria prestatu yikè
idatzi yɔ̃rì
egin kō, S mɔ̀
hil
behera bota kɔ̃̂
amaitu kpê
jo

IzenondoakAldatu

t-mota g-mota
euskara bariba euskara bariba euskara bariba
gizonezkoa dɔ, dua (gutxi) batzuk (bakarrik plurala) binu txiki yã̀kàbū
gordin goma asko dabīrū txiki píbu
altu gbãrã hilda gorū baxu, txiki (t-mota) kpirìbū
zuri kaà arra (animalia batzuk) kìnèrū
pixka bat pikó zahar tɔ̀kɔ̄rū
estu tereré baxu, txiki (g-mota) kpirìrū
zaila sɛ̃sɔ
euskara bariba
handia baka-
freskoa bèku-
gogorra bɔɔ̀bɔā-
lodia bɔrùbɔrū-
ona bùra-
indartsua dangi-
luzea dɛǹdɛn̄-
ona ge-
lehorra gbebu-
berria kpaà-
zuria kpikī-
emakumezkoa ni-
lodia sìnùǹgi-
mingotsa soòsuā-
gorria sũ̀ã̄-
beroa súm-
zaila taàtaā-
beltza wɔ̃kū-
hotza yĩ́re-

ErreferentziakAldatu

  1. J. Lombard (1965) Structures de type féodal en Afrique noire. Étude des dynamiques internes et des relations sociales chez les Baribas du Dahomey, Paris / La Haye, Mouton, 1965, p. 31
  2. Lavergne de Tressan (1953) Inventaire linguistique de l’Afrique occidentale Française et du Togo, Dakar, IFAN.
  3. Garabide. «Bariba» Garabide Noiz kontsultatua: 2019-02-13.

Kanpo estekakAldatu