Asteko egunen izenak

astelehen, astearte,...edo igande

Asteko egunen izenak modu desberdinetan sortu izan dira kultura eta hizkuntza desberdinetan. Hizkuntza askotan, asteko zazpi egunei emandako izenak astronomia helenistikoko planeta klasikoen izenetatik eratortzen dira; planeta horiek, era berean, orduko jainkoak ere izendatzeko erabili ziren, Antzinaro Berantiarrean Erromatar Inperioak sartutako sistema izan zen hori. Beste hizkuntza batzuetan, asteko egunen izenak eskualdeko kulturako jainkoenak izaten dira. Kultura batzuetan astea igandean hasten da, beste batzuetan astelehenean. Zazpi eguneko astea kristautasunaren hasieran hartu zen, hebrear egutegitik abiatuta, eta erlijio berria hedatu ahala, erromatar ziklo nundinala pixkanaka ordezkatu zuen. Igandean, asteko lehen egun gisa geratu zen, Jaunaren Eguna zela jota, eta larunbat judutarrean, berriz, zazpigarrenean. Constantino enperadoreak zazpi eguneko astea hartu zuen 321. urtean ofizialki erabiltzeko, eta Eguzkiaren Eguna (dies Solis) legezko festa bihurtu zuen. ISO 8601 nazioarteko arauan, baina, astelehena da asteko lehen eguna, Euskal Herriko egutegietan ere bai.

Euskarazko sistemaAldatu

Euskarazko sistema oso bitxia da, ez dauka erlazio handirik bere inguruko hizkuntzenarekin. Batetik aspaldiko hiru eguneko astearen hondarrak sumatzen direlako (astelehena, astearte eta asteazkena), eta bestetik tradizio greko-erromanikoan ez bezala planetaren izenak erabiltzen ez direlako (bakar batzuk bai baina: martitzena, zapatua, ilen).[1]

Eguna astelehena asteartea asteazkena osteguna ostirala larunbata igandea
Euskara batua astelehena (asteko lehena) asteartea ("asteko bitartekoa") asteazkena ("asteko azkena") osteguna (Ortzi/zeru eguna edo bortz-eguna (5.a) ostirala (ikus Ortzi) larunbata ("laugarren", "lagunen bilera") igandea
Mendebaleko Euskaraz astelena ("asteko lehena"), ilen ("ilargiaren eguna") martitzena (Marteren eguna) eguaztena ("azken eguna") eguena (egun-eguna, argi-eguna) barikua ("afaririk gabeko eguna"), egubakoitz zapatua (gaztelaniatik ekarria) domeka ( Latinezko Dominica [dies])
Besterik neskeneguna ("nesken eguna")

Ebiakoitza (egubakoitz-en aldaera)

Jaia

Izen hauetan zenbait misterio etimologiko daudela azpimarratu dute euskalariek historikoki, forma batzuk erraz azaldu direlarik, eta beste batzuk misteriotsuagoak izanik. Euskalkietan, gainera, hainbat aldakuntza eta hainbat sistema aurkitu daiezke.

Astelehen-astearte-asteazken hurrenkera hiru eguneko multzo edo aste sui generis baten hondarra dela argi dago[2].

Mendebaldeko eguasten, eguen eta egubakoitz ere elkarrekin lotuta daude: egun forma argi dago hauetan, baina atzizki forma osagarria eztabaidagai izan daiteke. -asten/-azken lotura ikus daiteke eguastenean (asteazkenaren pareko). Egubakoitzari dagokionez, -bakoitz uler daiteke bakar/soil zentzuan nolabait, eta barauarekin lotuta egotea hori[3]. Kuriosoa da egubakoitz-ostiralaren aldaera bat, ebiakoitz, ipar-ekialdean zubereraren eremuan lekukotza gisa azaldu izana, baina esanahia larunbatera aldatuta[4].

Ortzegun, ostegunaren izenaren forma jatorrizkoena edo zaharrena, interpretatu da Ortzi kontzeptuarekin lotuta, eta baita bortz-egun, edo bostgarren egun gisa[5], kasu honetan portugeseko moduarekin bat eginez, non igandetik hasitako zenbaketa batekin izendatzen diren egunak (asteburura arte bederen): Segunda-feira (astelehena), Terça-feira (asteartea), Quarta-feira (asteazkena), Quinta-feira (ostegun, ortzegun edo bortz-egun gure parekidea), Sexta-feira (ostirala), Sábado, eta Domingo.

Ortzegun eta Eguen formak, halaber, jainko izenekin ere lotuak izan zitezkeela ere ez zuen baztertu Koldo Mitxelenak, Thursday ingeles-germanikoa Thor jainkoaren eguna den bezala, Ortz eta Egu jainko izen hipotetikoei lotua izatea euskataz (egu-egun --> Eguen)[5].

Ostegun-Ostiral eta beren forma zaharragoak, ortzegun-ortzirale, nolabait lotuak daudela ere argi dago, baina ostiralaren forma ostegunarena baino ilunagoa da. Forma zaharrena Ortzirale izanik, proposatu izan da ortz(egun) iragale moduko jatorri bat, ostegunaren ondoko eguna adierazteko edo. Beste interpretazio batzuk dira "Ortzadarraren egun" edo stella+egun, stella edo latinezko izarra artizarra izendatzeko modua izanik, eta lotura eginez Dies Veneris (Venusen eguna) formarekin[6].

Planeten araberako astegun-izenakAldatu

Tradizio grekoerromatarraAldatu

 
Asteko egunak irudikatzen dituen kameo eskumuturrekoa Italiakoa, jainko erromaterren planeta hauei dagokiena: Diana edo Ilargia astelehenerako; Marte, astearterako; Merkurio, asteazkenerako; Jupiter, ostegunerako; Artizarra, ostiralerako; Saturno, larunbaterako; eta Apolo, iganderako eguzkia bezala. XIX. mende erdia, Walters Arte Museoa
 
Astearen zazpi zeruko gorputzen heptagrama

I. eta III. mendeen artean, Erromatar Inperioak zortzi eguneko mondinoko ziklo erromatarraren ordez zazpi eguneko astea jarri zuen pixkanaka. Sistema berri horren lehen proba Ponpeiako grafitoa da, 60. urteko otsailaren 6koa (ante diem viii idus februarias), dies solis gisa ("eguzkiaren eguna, igandea").[7] Beste lekuko goiztiar bat Plutarko-k 100. urtearen inguruan idatzitako tratatu galdu baten erreferentzia da. Itun horrek galdera hau egin zuen: "Zergatik izendatzen dira astegunak planetekin benetakoa ez den ordena batean?".[8] (Tratatua galdu egiten zen, baina galderaren erantzuna ezaguna da: planeten orduak ikusi).[9]

Ptolomeoren planeta-esferen sistemak dio zeruko gorputzen ordena, urrunenetik Lurretik hurbilen dagoenera, hau dela: Saturno, Jupiter, Marte, Eguzkia, Artizarra, Merkurio, Ilargia, Planetak ordenatuta daude mugimendu mantsoena duenetik mugimendu bizkorren duenera gaueko zeruan agertzen direnaren arabera.[10]

Astegunak astrologia helenistikoaren araberako planeten arabera izendatu zituzten, ordena honetan: Eguzkia, Ilargia, Marte (Ares), Merkurio (Hermes), Jupiter (Zeus), Artizarra (Afrodita) eta Saturno (Cronos).[11]

Zazpi eguneko astea Antzinaro Berantiarrean zabaldu zen Erromatar Inperio osoan. IV. menderako, asko erabiltzen zen Inperio osoan, eta Indiara eta Txinara ere iritsi zen.

Izen grekoak eta latindarrak honako hauek dira:

Eguna

Jainkoak (planeta)

Igandea

Sōl edo Helios (Eguzkia)

Astelehena

Luna edo Selene (Ilargia)

Asteartea

Marte edo Ares (Marte)

Asteazkena

Mercurius edo Hermes (Merkurio)

Osteguna

Jove edo Zeus (Jupiter)

Ostirala

Venus edo afrodita( Artizarra)

Larunbata

Saturno edo Kronos (Saturno)

Grekoa ἡμέρα Ἡλίου

hēméra Hēlíou
ἡμέρα Σελήνης

hēméra Selḗnēs
ἡμέρα Ἄρεως

hēméra Áreōs
ἡμέρα Ἑρμοῦ

hēméra Hermoû
ἡμέρα Διός

hēméra Diós
ἡμέρα Ἀφροδίτης

hēméra Aphrodítēs
ἡμέρα Κρόνου

hēméra Krónou
Latina diēs Sōlis diēs Lūnae diēs Mārtis diēs Mercuriī diēs Iovis diēs Veneris diēs Sāturnī

Hizkuntza erromantzeakAldatu

Portuges modernoak eta Mirandesak izan ezik, hizkuntza erromantzeek izen latinoak gorde zituzten, igandearen eta larunbataren izenak izan ezik. Horien ordez, iganderako [dies] Dominicus, jarri zuten. "jaunaren eguna", eta larunbataren izena hebreerazko Sabbath izenetik hartu zuten. Mirandesek eta portuges modernoak asteko egun zenbakituak erabiltzen dituzte (ikus behean), baina asteburuan mantentzen dituzte larunbata eta demingo/igandea.[12]

Eguna

Jainkoak (planeta)

Igandea

Helios (Eguzkia)

Astelehena

Luna (Ilargia)

Asteartea

Marte edo Ares (Marte)

Asteazkena

Mercurius edo Hermes (Merkurio)

Osteguna

Jove edo Zeus (Jupiter)

Ostirala

Venus edo afrodita( Artizarra)

Larunbata

Saturno edo Kronos (Saturno)

Portuges zaharra domingo [☉1] lues martes mércores joves vernes sábado [♄1]
galiziera domingo [☉1] luns martes mércores xoves venres sábado [♄1]
asturiera domingu [☉1] llunes martes miércoles xueves vienres sábadu [♄1]
gaztelania domingo [☉1] lunes martes miércoles jueves viernes sábado [♄1]
Okzitaniera dimenge [☉1] diluns dimars dimècres dijòus divendres dissabte [♄1]
aranera dimenge [☉1] deluns dimars dimèrcles dijaus diuendres dissabte [♄1]
katalana diumenge [☉1] dilluns dimarts dimecres dijous divendres dissabte [♄1]
frantsesa dimanche [☉1] lundi mardi mercredi jeudi vendredi samedi [♄1]
italiera domenica [☉1] lunedì martedì mercoledì giovedì venerdì sabato [♄1]
Lombardiera (Milanese) domenega [☉1] lunedì martedì mercoldì giovedì venerdì sabet [♄1]
Lombardiera (Bresciano) duminica [☉1] lunedé martedé mercoldé gioedé venerdé sabot [♄1]
liguriera doménga [☉1] lunedì mâtesdì mâcordì zéuggia venardì sàbbo [♄1]
Napoliera dummeneca [☉1] lunnerì marterì miercurì gioverì viernarì sàbbatu [♄1]
sizilieta dumìnica [☉1] luni marti mèrcuri jovi vènniri sàbbatu [♄1]
Korsikera dumenica [☉1] luni marti màrcuri ghjovi vènnari sàbatu [♄1] or sadorn
errumaniera duminică [☉1] luni marți miercuri joi vineri sâmbătă [♄1]
veneziera domenega [☉1] luni marti mèrcore zobia vénare sabo [♄1]
sardiniera domíniga,

domiga, etc.[note 1]

lunis martis,

maltis

mélcuris,

mércunis, etc.[note 2]

gióbia,

gioja, etc.[note 3]

chenàbura,

cenarva, etc.[note 4]

sàpadu,

sàuru, etc.[note 5]

friuliera domenie [☉1] lunis martars miercus joibe vinars sabide [♄1]
Val Badia Ladino domënia lönesc mertesc,

dedolönesc

mercui,

dedemesaledema

jöbia vëndres sabeda
Gherdëina Ladino dumënia lunesc merdi mierculdi juebia vënderdi sada
Puter erromantxera dumengia lündeschdi mardi marculdi gövgia venderdi sanda
Vallader erromantxera dumengia lündeschdi mardi marcurdi gövgia venderdi sonda
Surmiran erromantxera dumengia glindesde marde mesemda gievgia venderde sonda
erromantxera Grischun dumengia glindesdi mardi mesemna gievgia venderdi sonda
Sursilvan erromantxera dumengia gliendisdis mardis mesjamna gievgia venderdis sonda
Sutsilvan erromantxera dumeingia gliendasgis margis measeanda gievgia vendargis sonda

Hizkuntza zeltakAldatu

Irlandera zaharrak latinaren izenak hartu zituen, baina jatorri nordikoko termino bereiziak sartu zituen asteazken, ostegun eta ostiralerako, eta gero elizan barau-praktikei buruzko terminoekin ordeztu zituen.

Eguna

Jainkoak (planeta)

Igandea

Helios (Eguzkia)

Astelehena

Luna (Ilargia)

Asteartea

Marte edo Ares (Marte)

Asteazkena

Mercurius edo Hermes (Merkurio)

Osteguna

Jove edo Zeus (Jupiter)

Ostirala

Venus edo afrodita( Artizarra)

Larunbata

Saturno edo Kronos (Saturno)

Irlandera zaharra[13] Diu[14] sroDies scrol[15] Diu Ilargia[16] Diu mart[17] Diu iath[18] Diu eathamona[19] Diu triach-a[20] Diu saturn
Irlandera zaharra (geroago) Diu domnica Diu Ilargia Diu mart Diu cétaín[☿2] Diu eter dib aínib[♃1] Diu aíne[♀1] Diu saturn
irlandako gaelera An Domhnach

Dé Domhnaigh

An Luan

Dé Luain

An Mháirt

Dé Máirt

An Chéadaoin

Dé Céadaoin

An Déardaoin

Déardaoin

An Aoine

Dé hAoine

An Satharn

Dé Sathairn

gaeliko eskoziarra[21] Didòmhnaich edo
Latha/Là na Sàbaid[☉1]
Diluain Dimax. Diciadain[☿2] Diardaoin[♃1] Dihaoina[♀1] Disathairne
Manxera Jedoonee[☉1] Jelea Jemayrt Jeano[☿2] Jerdeina[♃1] Jeheiney[♀1] Jesarn
galesa dydd Sul Llun didd-a didd Mawrth dydd Mercher dydd Iau didd Gwener didd Sadwrn
Kornubiera Dy Ul Dy' Astelehena Dy' Meurth Dy' Mergher Dy' Yow Dy' Gwener Dy' Sadorn
Bretainiera Disul Dilun Dimeurzh Dimerc’her Diriaou Digwener Disadorn

Erromantze-sistematik hartutako egokitzapenakAldatu

Albanierak astearte, asteazken eta larunbateko termino latinoak hartu zituen, eta igande eta astelehenerako itzulpenak egin zituen, eta jatorrizko terminoak ostegun eta ostiralerako gorde zituen. Beste hizkuntza batzuek izen latinoak hartu zituzten (Romance), kolonialismoaren garaikoak.

Eguna

Jainkoak (planeta)

Igandea

Helios (Eguzkia)

Astelehena

Luna (Ilargia)

Asteartea

Marte edo Ares (Marte)

Asteazkena

Mercurius edo Hermes (Merkurio)

Osteguna

Jove edo Zeus (Jupiter)

Ostirala

Venus edo afrodita( Artizarra)

Larunbata

Saturno edo Kronos (Saturno)

Albaniera e diel e hënë e martë e mërkurë e enjte e premte e shtunë
Filipinera Linggó

Domínggo in most other Philippine languages

Lunes Martes Miyerkules Huwebes or colloquially Webes Biyernes Sabado
Txamorro Damenggo Lunes Mattes Metkoles Huebes Betnes Sabalu
Maoriera[22] [RapenaTapu] [zeruz kanpo izendatuta] (r + tapu = "egun santua") Lo enpres (rπ+ Mοnina = eguna + ilargia) RirakasleaBreaking + Tτ matauden = día + Marte Segaira (rirakasleaAprangi = eguna + Merkurio) Ardatz nagusiarekin (rirakasleaHiztuna = eguna + Jupiter) Orokorraere (rirakasleaMere = eguna + Artizarra) [ArauakHoroi] [ez du izen zelialik] (ipv+ horoi = "garbitze-eguna")
Uropi Soldia Lundia Mardia Mididia Zusdia Wendia Sabadia
Universalglot diodai lundai mardai erdai jovdai vendai samdai
Neo Domin(ko) Lundo Tud Mirko Jov Venso Sab
Neutrala soldi lundi marsdi merkurdi yovdi vendrdi saturndi
Reform-Neutrala soldí lundí marsdí mercurdí jovdí vendredí saturndí
ApI Interlingua sol-die luna-die marte-die mercurio-die jove-die venere-die sabbato,

saturno-die

Interlingua dominica lunedi martedi mercuridi jovedi venerdi sabbato
Interlingue soledí lunedí mardí mercurdí jovedí venerdí saturdí
Lingua Franca Nova soldi lundi martedi mercurdi jovedi venerdi saturdi
Mondial soldi lundi mardi mierdi jodi vendi samdi
INTAL sundi lundi mardi merkurdi jodi venerdi saturdi
Novial sundie lundie mardie mercurdie, merkurdie (older) jodie venerdie saturdie
Ido sundio lundio mardio merkurdio jovdio venerdio saturdio
Esperanto dimanĉo lundo mardo merkredo ĵaŭdo vendredo sabato

Sábato izan ezik, esperanto-izenak frantsesezkoak dira: dimanche, lundi, mardi, mercredi, jeudi, vendredi.

Tradizio germaniarraAldatu

Germaniar herriek erromatarrek sartutako sistema egokitu zuten, jainko germanikoen ordez erromatarrak erabiliz (larunbata izan ezik), interpretatio germanica deritzon prozesu batean. Sistema horren sarrera-data ez da zehazki ezagutzen, baina 200. urtea baino geroago gertatu behar izan zen, VI. mendetik VII. mendera bitartean, kristautasuna sartu baino lehen, Mendebaldeko Erromatar Inperioaren azken fasean edo kolapsoa izan eta urte gutxira. Aldi hori germaniar etapa komunaren ondorengoa da, baina aitzingermaniko bereizi gabearen fasean oraindik.Iparraldeko germaniar hizkuntzetako astegunen izenak ez ziren zuzenean latinetik hartu, mendebaldeko hizkuntza germaniarren izenetatik hartu ziren.

Eguna Igandea

Eguzkia/Sol

Astelehena

Monas

Asteartea

Tiw/Tyr-n

Asteazkena

Jauna

Osteguna Ostirala
edo Freya
Larunbata
Antzinako ingelesa Sunnandæg Mōnandæg Tīwesdæg Wōdnesdæg Þunresdæg Frīgedæg Sæternesdæg
saxoiera zaharra Sunnundag *Mānundag *Tiuwesdag *Thingesdag[♂1] Wōdanesdag *Thunaresdag Frīadag *Sunnunāƀand,[♄3] *Satarnesdag
Antzinako Aleman Garaia Sunnûntag Mânetag Zîestag Wuotanestag Donarestag Frîjatag Sunnûnâband,[♄3] Sambaztag[♄1]
Aleman ertaina, txikia Sunnedag Manedag Dingesdag [♂1] Wodenesdag Donersdag Vrīdag Sunnenavend,[♄3] Satersdag
alemana Sonntag Montag Dienstag,[♂1] Ziestag (Alemannic German) Mittwoch[☿1] (older Wutenstag) Donnerstag Freitag Sonnabend,[♄3] Samstag[♄1]
Yiddish Zuntikזונטיק Montikמאנטיק Dinstikדינסטיק[♂1] Mitvokhמיטוואך[☿1] Donershtikדאנערשטיק Fraytikפרײַטיק Shabbesשבת[♄1]
luxemburgera Sonndeg Méindeg Dënschdeg[♂1] Mëttwoch[☿1] Donneschdeg Freideg Samschdeg[♄1]
eskoziera Saubath,[♄1] Sunday Monanday Tysday Wadensday Fuirsday Friday Seturday
nederlandera zondag maandag dinsdag[♂1] woensdag donderdag vrijdag zaterdag
afrikaans Sondag Maandag Dinsdag[♂1] Woensdag Donderdag Vrydag Saterdag
behe-alemana Sünndag Maandag Dingsdag[♂1] Middeweek,[☿1] Goonsdag (rarely Woonsdag) Dünnerdag Freedag Sünnavend,[♄3] Saterdag
mendebaldeko frisiera snein moandei tiisdei woansdei tongersdei freed sneon,[♄3] saterdei
ekialdeko frisiera Sundai Moundai Täisdai Middewíek Tuunsdai Fräindai Snäivende, Sneeuwende
Heligoland ipar frisiera Sendai Mundai Taisdai Meddeweeken Tünnersdai Fraidai Senina
Amrum/FöhrNorth frisiera söndai Udalerria teisdaia wärnsdei ((Amrum)), weedensdai ((Föhr)) sürsdai ((Amrum)), türsdai ((Föhr)) freidai söninj-er, saninj-er
Sylt Ipar Frisiera Sendai Mondai Tiisdai Winjsdai Türsdai Friidai Seninj-en
Wiedingharde North Frisiera sändäi mundäi, moondai däie-e wjinsdä-a tördäi-e, türdai-e fraidä-a sänjin-e
Ipar frisieraren lokailua saandi moundi täisdi weensdi törsdi fraidi saneamendua
Karrharde ipar frisiera sandäi moundäi täi(er)sdäi weene(s)dai, weensdai tönersdäi fräidäi saneamendua
Northern Goesharde ipar Frisiera saandi ((Ockholm)), sandi ((Langenhorn)) moondi ((Ockholm)), moundi ((Langenhorn)) teesdi ((Ockholm)), täisdi ((Langenhorn)) weensdi ((Ockholm)), winsdi ((Langenhorn)) tünersdi fraidi saneamendua
Halligen ipar frisiera sondiia möndii taisdi-a maaderwick-a tonersdi fraidiia soneenoa
islandiera sunnudagur mánudagur þriðjudagur[♂3] miðvikudagur[☿1] fimmtudagur[♃3] föstudagur[♀1] laugardagur[♄2]
antzinako eskandinaviera sunnudagr mánadagr tysdagr óðinsdagr þórsdagr frjádagr laugardagr,[♄2] sunnunótt[♄3]
faroera sunnudagur mánadagur týsdagur mikudagur,[☿1] ónsdagur (Suðuroy) hósdagur, tórsdagur (Suðuroy) fríggjadagur leygardagur[♄2]
Nynorsk Norvegian sundag/søndag måndag tysdag onsdag torsdag fredag laurdag[♄2]
Bokmål Norvegia søndag mandag tirsdag onsdag torsdag fredag lørdag[♄2]
daniera søndag mandag tirsdag onsdag torsdag fredag lørdag[♄2]
suediera söndag måndag tisdag onsdag torsdag fredag lördag[♄2]
elfdaliarra sunndag mondag tisdag ųosdag tųosdag frjådag lovdag

Germaniar sistematik hartutako egokitzapenakAldatu

Eguna: Sunday

Sunna/Sól
Monday

Mona/Máni
Tuesday

Tiw/Tyr
Wednesday

Woden/Odin
Thursday

Thunor/Thor
Friday

Frige or Freya
Saturday

Saturn
Finlandiera sunnuntai maanantai tiistai keskiviikko[☿1] torstai perjantai lauantai[♄2]
Meänkieli pyhä(päivä), sunnuntai maanantai tiistai keskiviikko tuorestai perjantai lau(v)antai
Kven pyhä, sunnuntai maanantai tiistai keskiviikko tuorestai perjantai lauvantai
Hegoaldeko Samiera aejlege måanta dæjsta gaskevåhkoe duarsta bearjadahke laav(v)adahke
Ume Samiera ájliege mánnuodahkka dïjstahkka gasskavahkkuo duarastahkka bierjiedahkka lávvuodahkka
Pite Samiera ájlek mánnodak dijstak gasskavahko duorasdak bärrjedak lávvodak
Lule Samiera sådnåbiejvve, ájllek mánnodahka dijstahka gasskavahkko duorastahka bierjjedahka lávvodahka
ipar Samiera sotnabeaivi vuossárga, mánnodat maŋŋebárga, disdat gaskavahkku duorastat bearjadat lávvardat, lávvordat
Inariko Samiera pasepeivi vuossargâ majebargâ koskokko tuorâstâh, turâstâh vástuppeivi lávárdâh, lávurdâh
Skolt Samiera pâʹsspeiʹvv vuõssargg mââibargg seärad neljdpeiʹvv piâtnâc, väʹšnnpeiʹvv, västtpeiʹvv sueʹvet
Estoniera pühapäev[☉2] esmaspäev [☽6] teisipäev [♂2] kolmapäev [☿3] neljapäev [♃4] reede [♀6] laupäev[♄2]
Võro pühäpäiv[☉2] iispäiv [☽6] tõõsõpäiv [♂2] kolmapäiv [☿3] nelläpäiv [♃4] riidi [♀6] puuľpäiv[♄8]
Māoriera

(transliteration; translation)
Wiki;[☉8] Rātapu Mane; Rāhina Tūrei; Rātū Wenerei; Rāapa Tāite; Rāpare Paraire; Rāmere Hāterei; Rāhoroi
Volapük sudel mudel tudel vedel dödel fridel zädel

Indiako tradizioaAldatu

Astrologia hinduak vāsara terminoa erabiltzen du astegunen izena eta planeten arteko erlazioa deskribatzeko, eta asteko egunei deitzen zaie āditya-, soma-, maṅgala-, budha-, guru-, śukra-, and śani-vāsara. Venus-en izena śukrá da (Bhṛgu-ren semetzat hartzen da); guru hemen Bhaspati-ren titulua da, eta, beraz, Jupiterren titulua; budha "Merkurio" Soma-ren semetzat hartzen da. Ilargia-rena hain zuzen.[23] Greziako astrologiaren ezagutza K.a. II. mende ingurutik zegoen, baina vāsara-ren erreferentziak geroago azaldu ziren, Gupta aldian (Yājñavalkya Smṛti, III. mendetik V. menderaino), garai berean, gutxi gorabehera, sartu zen sistema hau Erromatar Inperioan .

Asiako hego-ekialdeko hizkuntzakAldatu

Asiako hego-ekialdeko tradizioak ere Indiako astegun-izenak erabiltzen ditu. Honela deitzen zaie asteko egunei: āditya-, soma-, maṅgala-, budha-, guru-, śukra-, and śani-vāra. .Venus-en izena śukrá da (Bhṛgu-ren semetzat hartzen da); guru hemen Bhaspati-ren titulua da, eta, beraz, Jupiterren titulua; budha "Merkurio" Soma-ren semetzat hartzen da. Ilargia-rena hain zuzen. [24]

Sunday

the Sun

(Aditya, Ravi)
Monday

the Moon

(Soma, Chandra, Indu)
Tuesday

Mars

(Mangala, Angaraka)
Wednesday

Mercury

(Budha)
Thursday

Jupiter

(Bṛhaspati, Guru)
Friday

Venus

(Shukra)
Saturday

Saturn

(Shani)
Burmese Txantiloi:My[☉9]

Txantiloi:IPA-my

(ta.nangga.nwe)
Txantiloi:My[☽5]

Txantiloi:IPA-my

(ta.nangla)
Txantiloi:My

Txantiloi:IPA-my

(Angga)
Txantiloi:My

Txantiloi:IPA-my

(Buddhahu)

(afternoon=new day)

Txantiloi:My

Rahu
Txantiloi:My

Txantiloi:IPA-my

(Krasapate)
Txantiloi:My

Txantiloi:IPA-my

(Saukra)
Txantiloi:My

Txantiloi:IPA-my

(Cane)
Mon Txantiloi:My

Txantiloi:IPA-mnw

from Sans. āditya
Txantiloi:My

[ŋoa cɔn]

from Sans. candra
Txantiloi:My

[ŋoa əŋɛ̀a]

from Sans. aṅgāra
Txantiloi:My

[ŋoa pùt-həwɛ̀a]

from Sans. budhavāra
Txantiloi:My

[ŋoa pɹɛ̀apətɔeʔ]

from Sans. bṛhaspati
Txantiloi:My

[ŋoa sak]

from Sans. śukra
Txantiloi:My

[ŋoa hɔeʔ sɔ]

from Sans. śani
Khmer ថ្ងៃអាទិត្យ

Txantiloi:IPA-km
ថ្ងៃចន្ទ

[tŋaj can]
ថ្ងៃអង្គារ

[tŋaj ʔɑŋkiə]
ថ្ងៃពុធ

[tŋaj put]
ថ្ងៃព្រហស្បត្ណិ

[tŋaj prɔhoə̯h]
ថ្ងៃសុក្រ

[tŋaj sok]
ថ្ងៃសៅរ៍

[tŋaj saʋ]
Lao ວັນອາທິດ

Txantiloi:IPA-lo
ວັນຈັນ

[wán càn]
ວັນອັງຄານ

[wán ʔàŋkʰáːn]
ວັນພຸດ

[wán pʰūt]
ວັນພະຫັດ

[wán pʰāhát]
ວັນສຸກ

[wán súk]
ວັນເສົາ

[wán sǎu]
Cham Adit Thôm Angar But jip Suk Thanưchăn
Shan Txantiloi:My

Txantiloi:IPA-shn
Txantiloi:My

Txantiloi:IPA-shn
Txantiloi:My

Txantiloi:IPA-shn
Txantiloi:My

Txantiloi:IPA-shn
Txantiloi:My

Txantiloi:IPA-shn
Txantiloi:My

Txantiloi:IPA-shn
Txantiloi:My

Txantiloi:IPA-shn
Thai วันอาทิตย์

Wan Āthit
วันจันทร์

Wan Chan
วันอังคาร

Wan Angkhān
วันพุธ

Wan Phut
วันพฤหัสบดี

Wan Phruehatsabodi
วันศุกร์

Wan Suk
วันเสาร์

Wan Sao
Javanese ꦫꦢꦶꦠꦾ

Raditya
ꦱꦺꦴꦩ

Soma
ꦲꦁꦒꦫ

Anggara
ꦧꦸꦢ

Buda
ꦉꦱ꧀ꦥꦠꦶ

Respati
ꦱꦸꦏꦿ

Sukra
ꦠꦸꦩ꧀ꦥꦼꦏ꧀

Tumpek
Balinese ᬋᬤᬶᬢᭂ

Redite
ᬲᭀᬫ

Soma
ᬳᬂᬕᬭ

Anggara
ᬩᬸᬤ

Buda
ᬯ᭄ᬭᭂᬲ᭄ᬧᬢᬶ

Wrespati
ᬲᬸᬓ᭄ᬭ

Sukra
ᬲᬦᬶᬲ᭄ᬘᬭ

Saniscara
Sundanese ᮛᮓᮤᮒᮨ

Radite
ᮞᮧᮙ

Soma
ᮃᮀᮌᮛ

Anggara
ᮘᮥᮓ

Buda
ᮛᮨᮞ᮪ᮕᮒᮤ

Respati
ᮞᮥᮊᮢ

Sukra
ᮒᮥᮙ᮪ᮕᮨᮊ᮪

Tumpek
Toba Batak Artia Suma Anggara Muda Boraspati Singkora Samisara
Angkola-Mandailing Batak Arita Suma Anggara Muda Boraspati Sikkora Samisara
Simalungun Batak Aditia Suma Anggara Mudaha Boraspati Sihora Samisara
Karo Batak Aditia Suma Nggara Budaha Beraspati Cukra Belah Naik
Pakpak Batak Antia Suma Anggara Budaha/Muda Beraspati Cukerra Belah Naik

Ipar Asiako hizkuntzakAldatu

Ekialdeko Asiako tradizioaAldatu

Ekialdeko Asiako izenen sistema, asteko egunetan, sistema latindarraren oso antzekoa da, eta "Zazpi Luminariak" (七曜 qī yào) direlakoen arabera antolatzen da, hau da, Eguzkia, Ilargia eta begi hutsez ikusten diren bost planetak.

Dirudienez, txinatarrek sistema helenistikoaren zazpi eguneko astea hartu zuten IV. mendean edo, nahiz eta zergatik ez dagoen guztiz argi.

Sistema planetarioaren transliterazio txinatarra laster eraman zuen Japoniara Kobo Daishi monje japoniarrak. Egunkariek zazpi eguneko sistema erakusten dute Heian aldian Japonian, 1007. urtean edo Japonian. Zazpi eguneko sistema erabiltzen jarraitu zen (helburu astrologikoekin), Meiji garaian mendebaldeko egutegi-oinarria guztiz onartu zen arte. Txinan, 1911tik Txinako Errepublika sortu zenetik, astelehenetik larunbatera, lzenbakiekin izendatzen dira.

Astegun zenbakituakAldatu

 
Hainbat herrialdetako asteko lehen eguna, CLDRren arabera[25]     Monday      Saturday      Sunday

Astelehenetik aurrera zenbakitutako egunakAldatu

ISOk astelehena preskribitzen du astearen lehen egun gisa, software-datetarako formatuetarako ISO-8601ekin.

Eslaviarhizkuntzek , hizkuntza baltikoek eta uraldar hizkuntzek (finlandiera eta hein batean estoniera eta Võro izan ezik) sistema zenbakitua hartu zuten, astelehena "lehen eguna" gisa hartuta.[26] Konbentzio hori Europako misiolariek kristautasunera bihurtu zituzten Austronesiako zenbait hizkuntzatan ere aurkitzen da.[27]

Eslaviar hizkuntzetan, izen batzuk zenbakizkoak dira igandetik aurrera: Knparatu errusierazko vtornik (вторник) "astartea" eta vtoroj (второй) "bigarrena", chetverg (четверг) "osteguna" eta chetvjortyj (четвёртый) "laugarrena", pyatnitsa (пятница) "Friday" eta pyatyj (пятый) "bosgarrrena".

Zenbakitzea eta astronomia biak bateraAldatu

Istro-romaniera euskalkian, lur (astelehena) eta virer (ostirala) latinezko konbentzioari jarraitzen diote, eta utorek (asteartea), sredu (asteazkena) eta cic etrtok (osteguna), berriz, eslava konbentzioari jarraitzen diote.

Eguna astelehena asteartea asteazkena osteguna ostirala larunbata igandea
Istro-rumaniera, Éejane dialektoa lur utorek sredu tok etrtok tok zientzia-izaerako bidezaina ikurra[♄1] dumireka[☉1]

Hasierako atalean azaldu den bezala euskarazko euskalkietan hainbat sistema misto daude.[1]

Judu-espainieran (Ladino), batez ere espainieraren Erdi Aroko bertsio batean oinarritzen da, eta bost egunetan, astelehenetik ostiralera, hurbiletik jarraitzen dituzte espainieraren izenak. Igandean, izen arabiarra erabiltzen du, zenbakikuntzan oinarritzen dena; izan ere, juduen hizkuntza batentzat ez zen posible "Jaunaren egun-ean" oinarritutako izen bat egokitzea iganderako. Gaztelaniaz bezala, larunbataren izena Sabbath-ean oinarritzen da. Hala ere, judutar hizkuntza gisa —eta larunbata komunitate juduaren benetako atseden-eguna izanik—, Ladinoak hebraierazko Shabat egokitu zuen zuzenean.[28]

Eguna igandea astelehena asteartea asteazkena osteguna ostirala larunbata
Judu-espainiera (Ladino) Alhadh Lunes Martes Miércoles Juğeves Viernes Shabat [♄1]

Bishnupriya Manipuri eta Manipurera hizkuntzen astegunak Sanamahi sormenaren mitotik sortzen dira.[29][30][31]

Igandea Asteleheneko igoera Lurraren sorrera Eraikitako etxeak Rode zaldiak Odol-uholdea Hitzak garbitu ziren
Manipuri bishnupriya Lamboishing-a Ninthoapa Leipakpa Imsha Shakolsherra Cómo Eskerrik asko
Manipurera Nongmaiching/Langmaiching Ningthoukaba Leibakpokpa Yumsakeisa Sagonsen Eerai Thangcha

Ikus, gaineraAldatu

ErreferentziakAldatu

  1. a b Astronomy and Basque Language, Henrike Knörr, Oxford VI and SEAC 99 "Astronomy and Cultural Diversity", La Laguna, June 1999. It references Alessandro Bausani, 1982, The prehistoric Basque week of three days: archaeoastronomical notes, The Bulletin of the Center for Archaeoastronomy (Maryland), v. 2, 16–22.
  2. Querol, Manuel Agud. (1968). «Los nombres de los días de la semana en vasco» Anuario del Seminario de Filología Vasca Julio de Urquijo: International journal of basque linguistics and philology 2 (1): 33–48. ISSN 0582-6152. (Noiz kontsultatua: 2022-05-05).
  3. «Egubakoitz - EHHE» www.euskaltzaindia.eus (Euskal Hiztegi Historiko-Etimologikoa) (Noiz kontsultatua: 2022-05-05).
  4. «Ebiakoitz - EHHE» www.euskaltzaindia.eus (Euskal Hiztegi Historiko-Etimologikoa) (Noiz kontsultatua: 2022-05-05).
  5. a b «Ortzegun - EHHE» www.euskaltzaindia.eus (Euskal Hiztegi Historiko-Etimologikoa) (Noiz kontsultatua: 2022-05-05).
  6. «Ortzirale - EHHE» www.euskaltzaindia.eus (Euskal Hiztegi Historiko-Etimologikoa) (Noiz kontsultatua: 2022-05-05).
  7. Nerone Caesare Augusto Cosso Lentuol Cossil fil. Cos. VIII idus Febr(u)arius dies solis, luna XIIIIX nun(dinae) Cumis, V (idus Februarias) nun(dinae) Pompeis. Robert Hannah, "Time in Written Spaces", in: Peter Keegan, Gareth Sears, Ray Laurence (eds.), Written Space in the Latin West, 200 BC to AD 300, A&C Black, 2013, p. 89.
  8. E. G. Richards, Mapping Time, the Calendar and History, Oxford 1999. p. 269
  9. (Ingelesez) Planetary hours. 2022-02-10 (Noiz kontsultatua: 2022-05-03).
  10. Falk, Michael. (19 March 1999). «Astronomical names for the days of the week» Journal of the Royal Astronomical Society of Canada 93 (1999–06): 122–133. Bibcode1999JRASC..93..122F..
  11. «Days of the Week Meaning and Origin» Astrologyclub.org 28 May 2016.
  12. Days of the week in Portuguese. .
  13. replacing a system of n "one-, three-, five-, ten-, or fifteen-day periods" (>Dáibhí Ó Cróinín, 2003, p. 7). MS. 17 (now held at St. John's College, Oxford), dating at least from 1043, records five-week-day lists, which it names as follows: secundum Hebreos (according to the Hebrews); secundum antiquos gentiles (according to the ancient gentiles, i.e., Romans); secundum Siluestrum papam (according to Pope Sylvester I, i.e., a list derived from the apocryphal Acta Syluestri); secundum Anglos (according to the English); secundum Scottos (according to the Irish).
  14. "we have a clear reflex of the Indo-European nominative singular, with a lengthened grade, giving archaic Old Irish diu; it is suggested that what we have in the Oxford list and in Cormac's Glossary is the oldest form of Old Irish dia, representing the old nominative case of the noun in adverbial usage." Dáibhí Ó Cróinín, 2003, p. 12
  15. The word scrol is glossed in Sanas Cormaic as Scroll .i. soillsi, unde est aput Scottos diu srol.i. dies solis "Srcoll, that is brightness, whence 'diu srol' among the Irish, that is Sunday".
  16. Ó Cróinín has Diu luna as "represent[ing] the transitional form between Latin dies lunae and the later, Classical Old Irish dia luain ... a translation of, not a calque on, the Latin ... [It] would seem to reflect a pre-assimilation state in respect of both words," Dáibhí Ó Cróinín, 2003, p. 13
  17. "The Irish word perhaps derives from Latin forms where cases other than the genitive were used, e.g., Marte."Dáibhí Ó Cróinín, 2003, p. 15
  18. A form unique to Irish, meaning uncertain. In Old Irish, íath can mean "land." A "very old" word for Wednesday, Mercúir (borrowed from the Latin (dies) Mercurii), does occur in early Leinster poems but Ó Cróinín is of the belief that Diu eathamon "reflects a still older Irish word for 'Wednesday.'"
  19. A form unique to Irish. Ó Cróinín writes, "I suggest that it means simply 'on Thursday' ... it is temporal dat. of an n-stem (nom. sg. etham, gen. sg. ethamon – as in our Oxford list – and acc./dat. sg. ethamain)." (2003, p. 17) He furthermore suggests that etham ('arable land') "may be a noun of agency from ith (gen. sg. etho), with a meaning like corn-maker or some such thing; Diu eathamon might then be a day for sowing seed in a weekly regimen of activities such as we find in Críth Gablach." Dáibhí Ó Cróinín, 2003, p. 17. The form Ethomuin is found in Rawlinson B 502.
  20. A form unique to Irish, its meaning unclear.
  21. https://www.sqa.org.uk/sqa/files_ccc/SQA-Gaelic_Orthographic_Conventions-En-e.pdf, p. 17.
  22. Boyce, Mary. (July 1995). «Languages in contact I: Creating new words for Maori» New Zealand Studies.
  23. Monier-Williams, Sanskrit-English Dictionary (1899), s.v. vāsara.
  24. Monier-Williams, Sanskrit-English Dictionary (1899), s.v. vāra.
  25. «Territory Information» www.unicode.org.
  26. Falk, Michael. (2004). «Astronomical names for the days of the week» Journal of the Royal Astronomical Society of Canada 93 (1999–06): 122–133. doi:10.1016/j.newast.2003.07.002. Bibcode1999JRASC..93..122F..
  27. Gray, 2012. The Languages of Pentecost Island.
  28. See the image in Anthony, Charlotte. (22 July 2012). «Rushing to preserve Ladino legacies» Crescent City Jewish News. The Ladino names are in the right-hand column, written in Hebrew characters.
  29. Wakoklon Heelel Thilel Salai Amai Eelon Pukok PuYa
  30. Wachetlon Pathup PuYa
  31. Kham Oi Yang Oi Sekning PuYa

Irakurketa gehigarriaAldatu

  1. Or domigu, domingu, domínica, dominica, domínigu, dumínica, dumíniga.
  2. Or mércuis, mérculis, mércuris.
  3. Or gióvia, zóbia, giògia, zògia.
  4. Or canàbara, cenàbara, cenàbera, cenàbura, cenarba, chenàbara, chenabra, chenapra, chenàpura, chenarpa, chenàura, cianàbara.
  5. Or sàbadu, sàbudu, sàburu, sàpatu.

Kanpo estekakAldatu