Ireki menu nagusia

Agatha Christie, jaiotzaz Agatha Mary Clarissa Miller Christie Mallowan, ( Torquay, Devon, Ingalaterra, 1890eko irailaren 15a – Wallingford, Oxfordshire, Ingalaterra, 1976ko urtarrilaren 12a) idazle britainiarra zen, 66 misterio eta hilketa-eleberri idatzi zituelako ezaguna.[1] Horregatik Hilketen Erregina deitzen zioten. Hercule Poirot eta Miss Marple pertsonaiak sortu zituen, biak detektibeak, bata profesionala eta bestea zalea, hainbat eleberritan agertzen direnak.

Agatha Christie
Agatha Christie 3.jpg
Bizitza
Izen osoa Agatha Mary Clarissa Miller
Jaiotza Torquay1890eko irailaren  15a
Herrialdea  Erresuma Batua
 Britainia Handiko Erresuma
Heriotza Winterbrook Itzuli1976ko urtarrilaren  12a (85 urte)
Hobiratze lekua Cholsey Itzuli
Heriotza modua berezko heriotza: pneumonia
Familia
Ezkontidea(k) Max Mallowan  (1930-09-11 -
Seme-alabak
Hezkuntza
Heziketa Etxeko eskolatze
Hizkuntzak ingelesa
Jarduerak
Jarduerak antzerkigilea, erizaina, idazlea, eleberrigilea, gidoilaria, Prosa, dramagilea, prosalaria eta dramaturgia
Lan nabarmenak Hercule Poirot
Roger Ackroyden Hilketa
The Sittaford Mystery Itzuli
Peril at End House Itzuli
Lord Edgware Dies Itzuli
Orient-Expresseko Hilketa
The A.B.C. Murders Itzuli
Cards on the Table Itzuli
Heriotza Nilo ibaian
Sad Cypress Itzuli
Bost txerrikume
Towards Zero Itzuli
A Murder Is Announced Itzuli
A Daughter's a Daughter Itzuli
Endless Night Itzuli
Curtain Itzuli
Hilketa lokartua
Eta ez zen alerik ere geratu
Jasotako sariak
Kidetza Royal Society of Literature Itzuli
Mugimendua Knox's Commandmentsa Itzuli
Izengoitia(k) Mary Westmacott eta Agatha Christie
Genero artistikoa Nobela poliziakoa
adventure novela Itzuli
autobiografia
detektibe-fizkioa
IMDb nm0002005
www.agathachristie.com/
Agatha Christie's signature.png

Eleberriez gain, ipuin labur eta antzezlanak ere idatzi zituen. Mary Westmacott goitizenarekin amodiozko eleberriak argitaratu zituen.[2]

Guinness Errekorren Liburuak liburu gehien saldu duen garai guztietako idazletzat dauka, eta William Shakespearekin batera, literaturaren arlo guztietan gehien saldu duen idazletzat.[3] Bibliak bakarrik gainditu du bere liburuen salmenta eta gaur egun munduan gehien itzultzen den egilea da. Bere eleberriak gutxienez 103 hizkuntza ingurura itzuli dira.

The mousetrap (hots, "sagu-tranpa", gaztelaniaz La ratonera izenburua duena) antzezlanak denbora gehien irautearen errekorra du munduan. 1952ko azaroaren 25ean estreinatu zen Londresen, eta 2018an taularatzen jarraitzen dute, 23.000 ekitaldiren ondoren.[4] Antzezlan hau euskaraz ere egin da.

Bere liburu eta ipuin gehienak zinera eraman izan dira; horietako batzuk, behin baino gehiagotan (Murder on the Orient Express, Death on the Nile eta 4.50 From Paddington). Bestalde, telebista, irrati, bideojoko eta komikietara ere egokitu izan dira.

Autobiografia bat ere idatzi zuen.

Eduki-taula

BiografiaAldatu

Hasierako urteakAldatu

Agatha Mary Clarissa Miller 1890eko irailaren 15ean jaio zen Torquayen (Devon, Ingalaterra). Bere aita Frederick Alvah Miller Estatu Batuetako burtsaren artekaria zen, eta ama, Clarissa Margaret Boehmer, Britaniar Armadako kapitain baten alaba. Azken hau, bere izeba batekin, amaren ahizparekin, bizitzera bidali zuten zeina amerikar aberats baten bigarren emaztea zen. Margaretek bertan ezagutu zuen Agatharen aita, bere aitaordearen semea baitzen, eta ezkondu egin ziren. Aitak estatubatuar naziotasuna izan arren, Agathak ez zuen inoiz herritartasun bikoitzik eskatu.

Hiru senideetan gazteena izan zen; Margaret Frary Miller (18791950), Madge deitua, bera baino hamaika urte zaharragoa eta Louis Montant Miller (18801929), Monty deiturikoa, hamar urte zaharragoa. Gurasoek ikasketak etxean egitea nahi izan zuten[5] eta irakurri, idatzi eta matematika ikasteaz gain zenbait musika istrumentu jotzen ere ikasi zuen[6]. Ama izan zen gainera txikitatik idaztera bultzatu zuena. Agathak hamaika urte zituenean aita hil zitzaion, bere haurtzaroari amaiera emanez. Hamasei urte egin zituenean, Parisko eskola batera joan zen eta bertan abesten, dantzan eta pianoa jotzen ikasi zuen.[6]

Literaturan hasierak eta Lehen Mundu GerraAldatu

Gaztaroan zenbait istorio eta nobela bat idatzi zituen baina ez zuen arrakasta handirik izan.[6]

Bere lehen ezkontza, batere zoriontsua izan ez zena, 1914ko Eguberri Egunaren bezperan izan zen Archibald Christie koronelarekin, Royal Flying Corpseko abiadorea.[2] Bikoteak alaba bat izan zuen, Rosalind Hicks.

Lehen Mundu Gerran Agathak ospitale batean egin zuen lan eta ondoren, farmazia batean, senarra Frantziara bidali zuten urteetan.[7] Lanpostu horiek bere lanean eragina izan zuten, bere eleberrietako hilketa asko pozoinen bidez gauzatzen baitira.[2] Archie 1918ko irailean itzuli zuten Britainia Handiara, Aire ministerioan koronel gisa eta biak Londresera joan ziren bizitzera.[6]

Wilkie Collinsen The Lady in White eta Ilargi-harriak eta Arthur Conan Doyleren Sherlock Holmesen lehen istorioak irakurri ondoren, Christie detektibe-istorioen jarraitzaile bihurtu zen. Horrela 1920an bere lehen istorio detektiboa idatzi zuen Stylesko gertaera misteriotsua izenekoa, non Hercule Poirot detektibea aurkeztu zuen, Belgikako alemaniarren inbasioaren ostean Britainia Handian errefuxiatu zen belgikar polizia ofizial ohia bezala irudikatua, bere «bibote bikain» eta arrautza itxurako buruagatik ezaguna.[6]

Eleberria sei argitaletxek bota zuten atzera eta, azkenik, The Bodley Head etxeak kaleratu zuen amaiera aldatzearen baldintzapean.[8] Gerra amaiera aldera, Archiek Royal Air Force utzi zuen eta Londreseko finantza sistema lanean hasi zen nahiko soldata baxuarekin.[6]

Christieren bigarren eleberriak, The Secret Adversary (1922), The Bodley Headek argitaratua, detektibe pare berria ekarri zuen Tommy eta Tuppence Beresford. Hirugarrenak, The Murder on the Links (1923), Poirot berreskuratu zuen. Bikoteak 1919an jaiotako bere alaba Rosalind Agatharen ama eta arreba batekin utzi zuen, Hegoafrika, Australia, Zeelanda Berria eta Hawaiira bidaiatzeko, British Empire Erakusketa sustatzeko helburuarekin.[9] Waikikin surfean ibili ziren lehen britaniarretakoak izan ziren.[10][1]

DesagerpenaAldatu

1926. urtearen bukaeran Archie Christiek beste emakume bat, Nancy Neele, maite zuela aitortu eta dibortzioa eskatu zuen. Urte horretako abenduaren 3an bikotearen liskar baten ondorioz Agatha hamar egunez desagertu zen, Sunningdalen (Berkshire) zegoen bitartean. Gertakariak zalaparta handia sortu zuen garaiko prentsan.

Bere autoa Newland's Cornereko (Surrey) harrobi batean aurkitu zuten abandonatuta. Azkenean, Agatha Christie Harrogateko hotel batean aurkitu zuten, Swan Hydropathicen (gaur egungo Old Swan Hotel), bere senarrak engainatu zuen emakumearen izenpean.[2] Agathak ez zuen bere desagerpenari buruzko azalpenik eman nahi izan. Medikuek amnesia zuela esan zuten arren, jendearen artean zurrumurru desberdinak zebiltzan. Batzuek pentsatzen zuten urte hasieran bere ama hil izanaren eta senarrak izandako desleialtasunak eragindako nerbio krisialdiaren ondorioa zela; beste batzuek, ordea, publizitatea lortzeko trikimailu bat zela esaten zuten. Bere senarrarengan mendekua hartu nahi zuela ere esaten zen, poliziak bera hil zuela pentsatzeko muntatu zuela desagerpenaren kontu guztia.[11]

1928an dibortziatu egin ziren eta Archie Nancy Neelekin ezkondu zen. Agathak bere alaba Rosalinden zaintza lortu zuen eta Christie abizena mantendu zuen idazketarako. Ezkontzan zehar, sei eleberri argitaratu zituen, ipuin bildumak eta zenbait aldizkaritan hainbat istorio labur. Ama eta alaba Kanariar Uharteetara joan ziren, non The Mystery of the Blue Train idatzi zuen. 1928. urtearen amaieran, Agathak Mary Westmacott izenpean Giant's bread lehen eleberria idatzi zuen, detektibeen generotik at, finantza arrazoiengatik lan egitera behartuta dagoen konpositore bati buruzko fikziozko lana.[12]

Bigarren ezkontzaAldatu

 
Agatha Christieren hilarria Cholseyen

1930ean Max Mallowan arkeologoarekin ezkondu zen, bera baino hamalau urte gazteagoa zena.[1] Ekialde Hurbilera egin zituen bidaietara lagundu zion, eta lurralde horiek, gero, bere eleberri batzuen eszenatokia izan ziren. Beste nobela batzuk, Eta ez zen alerik geratu: (hamar beltx), adibidez, Torquayn eta bere inguruetan kokatu ziren, han hazi baitzen. Hamar beltx historiako misteriozko eleberri salduena da, eta garai guztietako libururik salduenetako bat da.[13] Orient Expresseko hilketa, Christiek 1934ean idatzitako eleberria, Istanbulen (Turkia), Pera Palace hotelean idatzi zen, trenbidearen hegoaldeko geltokian. Hotelak Christieren gelari eusten dio, egilearen oroigarri gisa.[14]

Christie Chelsean bizi izan zen, lehenengo Cresswell Placen eta gero Sheffield Terracen. Bi propietateak plaka urdinez markauak dira. 1934ean Winterbrooken dagoen Winterbrook House erosi zuten, Wallingfordeko hiri komertzial txikiaren ondoan dagoen herrixka batean, eta Cholseyko eta Berkshireko mugen barruan.[15]

Bere bizileku nagusia izan zen, eta Christiek bere idazkeraren zatirik handiena egin zuen lekua. Bikotea hasieran zoriontsuak izan zen, baina urteak pasa ahala garraztu egin zen harremana Mallowanen etengabeko abenturak zirela eta. 1977an, Agatharen heriotzaren hurrengo urtean, Barbara Parkerekin ezkondu zen Mallowan.

1950eko hamarkadaren hasieran, Christiek bere bizi-erritmoa murriztu eta gutxiago idatzi zuen, nahiz eta antzerki-produkzioei eskaini zien denboraren zati handi bat. The Mousetrap (1952), bere antzezlan famatuenak, hogeita hamar urte bete zituen taulagainean 1982an St. Martin Antzokian, Londresko West Enden.[16]

1961ean Exeterko Unibertsitateak honoris causa titulua eman zion, eta 1971n Britaniar Inperioko Dama izendatu zuten. Hau, garai hartan oso gutxitan ematen zuten noblezia titulua da.[2]

1971tik aurrera osasun arazoak izaten hasi bazen ere, idazten jarraitu zuen. 1975ean, gero eta ahulago somatzen zuenez bere burua, Agathak bere antzezlan arrakastatsuenaren (The Mousetrap) eskubideak eman zizkion bere bilobari.[17] Azkenean, 1976ko urtarrilaren 12an hil zen, 85 urte zituela, arrazoi naturalengatik, bere Winterbrookeko etxean. Cholseyn izan zen lurperatua.[18]

IdazkeraAldatu

Agatha Christieren liburu gehienak "whodunit" estiloan garatuta daude, hau da, irakurleak hiltzailea zein den asmatu behar du eta horretarako idazleak aztarna desberdinak emango dizkio istorioan zehar. Ingalaterrako gizarte klase ertain eta altuaren ingurugiroan kokatuta daude.

Detektibeak hilketa batekin topo egingo du, eta hortik aurrera susmagarri guztiak banan-bana itaundu, hilketa gertatu den eszenatokia aztertu eta aztarna guztiak zerrendatuko ditu, irakurleari bere kabuz guztia analizatu eta misterioa argitzeko aukera justu bat emanez. Bat-batean, istorioaren erdialde edo bukaera aldera susmagarrietako bat hil egingo da, seguruenik hiltzailearen identitatea jakin duelako eta honek isilarazi egin nahi izan duelako. Azkenik, detektibeak susmagarri guztiak bildu eta pixkanaka guztia azaltzen joango da, bidean hilketarekin lotuta ez dauden baina misterioa argitzen lagunduko duten susmagarrien sekretuak kontatuz.

Hilketak oso burutsuak izango dira kasu batzuetan, iruzur eta amarruz josiak. Agatha Christieren eleberriek, gainera, atmosfera estu eta suspense psikologiko handia izatearen ospea dute.

Birritan gertatu da hiltzailea istorioaren narratzailea bera izatea, eta lau aldiz utzi dio justiziaren eskuetatik ihes egiten (horietatik hirutan, gainera, delitua inplizituki onetsi egiten zuen).

LanakAldatu

Inspirazio-iturri suertatu zitzaizkion toki erreal batzukAldatu

Abney HallAldatu

Abney Hall 1847an eraikitako viktoriar estiloko mantsio bat da, Manchester hiriaren aldirietan kokatua. Gaur egun erakunde publiko baten bulegoak hartzen baditu ere, etxe honek izandako azken jabe pribatua, James Watts, Agatha Christieren koinatua izan zen. Horrela, ba, Agatha Christiek maiz egin izan zituen bisitak bere ahizpa eta koinatuarena zen etxe honetara, eta bertan zegoela bere bi obra idatzi zituen: After the Funeral eleberria eta The Adventure of the Christmas Pudding istorio laburra. Halaber, Agatha Christie mantsio honetan inspiratu zen "Chimneys" izeneko landa-etxea irudikatzeko. Landa-etxe hori The Secret of Chimneys eta The Seven Dials Mistery eleberrietan agerrarazten du.[19]

Burgh IslandAldatu

 
Burgh Island.

Burgh Island itsasgorako uharte bat da (alegia, itsasgora denean urpean geratzen den hondartza baten bidez lotua dago lur nagusira eta, beraz, soilik itsasgora denean bihurtzen da uharte), Ingalaterrako Devon konderriaren hegoaldeko kostan dagoena, Bigbury on Sea herritik hurbil, lur nagusitik 250 metrora. Gaur egun, uhartean zenbait eraikin daude; horietatik handiena, Art Déco estiloko Burgh Island Hotel deritzona.

Uharte honetan inspiratu zen Agatha Christie Eta ez zen alerik ere geratu nobela (And Then There Were None) eta Evil Under The Sun nobela idazteko.[20]

Obra guztiak, kronologikoki zerrendatutaAldatu

Jatorrizko hizkuntzan argitaratu zen urtea eta jatorrizko izenburua (ingelesez)

EleberriakAldatu

  • 1920: Stylesko gertaera misteriotsua (The Mysterious Affair at Styles)
  • 1922: The Secret Adversary
  • 1923: The Murder on the Links
  • 1924: The Man in the Brown Suit
  • 1925: The Secret of Chimneys
  • 1926: Roger Ackroyden Hilketa (The Murder of Roger Ackroyd)
  • 1927: The Big Four
  • 1928: The Mystery of the Blue Train
  • 1929: The Seven Dials Mystery
  • 1930: Bikarioetxeko Hilketa (The Murder at the Vicarage)
  • 1931: The Sittaford Mystery
  • 1932: Peril at End House
  • 1933: Lord Edgware Dies
  • 1934: Orient-Expresseko Hilketa (Murder on the Orient Express)
  • 1934: Why Didn't They Ask Evans?
  • 1935: Three Act Tragedy
  • 1935: Death in the Clouds
  • 1936: The A.B.C. Murders
  • 1936: Murder in Mesopotamia
  • 1936: Cards on the Table
  • 1937: Dumb Witness
  • 1937: Heriotza Nilo ibaian (Death on the Nile)
  • 1938: Appointment with Death
  • 1938: Hercule Poirot's Christmas
  • 1939: Murder is Easy
  • 1939: Eta ez zen alerik ere geratu (And Then There Were None) edo Hamar beltx (Ten Little Niggers)
  • 1940: Sad Cypress
  • 1940: One, Two, Buckle My Shoe
  • 1941: Evil Under the Sun
  • 1941: N or M?
  • 1942: The Body in the Library
  • 1942: Bost txerrikume (Five Little Pigs)
  • 1942: The Moving Finger
  • 1944: Towards Zero
  • 1944: Death Comes as the End
  • 1945: Sparkling Cyanide
  • 1946: The Hollow
  • 1948: Taken at the Flood
  • 1949: Etxe Bihurria (Crooked House)
  • 1950: A Murder is Announced
  • 1951: They Came to Baghdad
  • 1952: Mrs McGinty's Dead
  • 1952: They Do It with Mirrors
  • 1953: After the Funeral
  • 1953: A Pocket Full of Rye
  • 1954: Destination Unknown
  • 1955: Hickory Dickory Dock
  • 1956: Dead Man's Folly
  • 1957: 4.50 from Paddington
  • 1958: Ordeal by Innocence
  • 1959: Katua Usategian (Cat Among the Pigeons)
  • 1961: The Pale Horse
  • 1962: The Mirror Crack'd from Side to Side
  • 1963: The Clocks
  • 1964: A Caribbean Mystery
  • 1965: At Bertram's Hotel
  • 1966: Third Girl
  • 1967: Endless Night
  • 1968: By the Pricking of My Thumbs
  • 1969: Hallowe'en Party
  • 1970: Passenger to Frankfurt
  • 1971: Nemesis
  • 1972: Elephants Can Remember
  • 1973: Postern of Fate
  • 1975: Curtain
  • 1976: Hilketa lokartua (Sleeping Murder)

Ipuin laburrakAldatu

  • 1924: Poirot Investigates
  • 1929: Partners in Crime
  • 1930: The Mysterious Mr. Quin
  • 1932: The Thirteen Problems
  • 1933: The Hound of Death
  • 1934: The Listerdale Mystery
  • 1934: Parker Pyne Investigates
  • 1937: Murder in the Mews
  • 1939: The Regatta Mystery and Other Stories
  • 1947: The Labours of Hercules
  • 1948: The Witness for the Prosecution and Other Stories
  • 1950: Three Blind Mice and Other Stories
  • 1951: The Under Dog and Other Stories
  • 1960: The Adventure of the Christmas Pudding
  • 1961: Double Sin and Other Stories
  • 1971: The Golden Ball and Other Stories
  • 1974: Poirot's Early Cases
  • 1979: Miss Marple's Final Cases and Two Other Stories
  • 1991: Problem at Pollensa Bay and Other Stories
  • 1997: The Harlequin Tea Set
  • 1997: While the Light Lasts and Other Stories

Mary Westmacott izenpean idatziriko eleberriakAldatu

  • 1930: Giant's Bread
  • 1934: Unfinished Portrait
  • 1944: Absent in the Spring
  • 1948: The Rose and the Yew Tree
  • 1952: A Daughter's a Daughter
  • 1956: The Burden

AntzezlanakAldatu

  • 1930: Black Coffee
  • 1943: Eta ez zen alerik ere geratu (And Then There Were None)
  • 1945: Appointment with Death
  • 1946: Murder on the Nile/Hidden Horizon
  • 1951: The Hollow
  • 1952: Sagutegia (The Mousetrap)
  • 1953: Witness for the Prosecution
  • 1954: Spider's Web
  • 1956: A Daughter's a Daughter (1930. hamarkadan idatzia)
  • 1958: Verdict
  • 1958: The Unexpected Guest
  • 1960: Go Back for Murder
  • 1962: Rule of Three
  • 1972: Fiddler's Three
  • 1973: Akhnaton (1937an idatzia)
  • 2003: Chimneys (1931ean idatzia)

Ez-fikzioaAldatu

  • 1946: Come, Tell Me How You Live
  • 1977: Agatha Christie: An Autobiography

Irratirako obrakAldatu

  • 1937: The Yellow Iris
  • 1947: Three Blind Mice
  • 1948: Butter In a Lordly Dish
  • 1954: Personal Call

Telebistarako obrakAldatu

  • 1937: Wasp's Nest

EuskaratuakAldatu

ErreferentziakAldatu

  1. a b c   «Agatha Christie Lehenetarikoa Europan surf egiten - GARA» gara.naiz.eus . Noiz kontsultatua: 2019-01-18 .
  2. a b c d e   «Agatha Christie, misterioaren dama» www.ikasbil.eus . Noiz kontsultatua: 2019-01-18 .
  3.   Libro Guinness de los Récords 210. orrialdea .
  4. (Ingelesez)  «The History» The Mousetrap . Noiz kontsultatua: 2019-01-18 .
  5. (Gaztelaniaz)  Brecha Editorial H. Alfaro. 254-265 zk. .
  6. a b c d e f (Gaztelaniaz)  Morgan, Janet (1986) Agatha Christie Barcelona: Ultramar ISBN 978-8473864022 .
  7.   «Archie Christie» www.poirot.us . Noiz kontsultatua: 2019-02-01 .
  8.   «Agatha's Life» www.poirot.us . Noiz kontsultatua: 2019-02-08 .
  9. (Ingelesez)  Jones, Sam; agencies (2011-07-29) «Agatha Christie's surfing secret revealed» The Guardian ISSN 0261-3077 . Noiz kontsultatua: 2019-02-08 .
  10. (Ingelesez)  Agatha Christie 'one of Britain's first stand-up surfers' 2011-07-29 ISSN 0307-1235 . Noiz kontsultatua: 2019-02-08 .
  11. (Ingelesez)  Thorpe, Vanessa; correspondent, arts (2006-10-15) «Christie's most famous mystery solved at last» The Observer ISSN 0029-7712 . Noiz kontsultatua: 2019-03-15 .
  12.   «A Difficult Time | Agatha Christie - The official information and community site» web.archive.org 2014-05-08 . Noiz kontsultatua: 2019-03-15 .
  13.   «HowStuffWorks "21 Best-Selling Books of All Time"» web.archive.org 2009-04-07 . Noiz kontsultatua: 2019-03-15 .
  14. (Ingelesez)  «Agatha Christie's Hotel Pera Palace in Istanbul, Turkey» Virtual Globetrotting 2008-06-06 . Noiz kontsultatua: 2019-03-15 .
  15.   «Dame Agatha Christie & Sir Max Mallowan: Oxfordshire Blue Plaques Scheme» www.oxfordshireblueplaques.org.uk . Noiz kontsultatua: 2019-03-15 .
  16. (Gaztelaniaz)  Gómez García, Manuel (1998) Diccionario del teatro Madrid: Akal ISBN 978-8446008279 .
  17.   «Biography: Agatha Christie | Illiterarty.com» web.archive.org 2008-10-06 . Noiz kontsultatua: 2019-03-15 .
  18.   «Autumn | Agatha Christie - The official information and community site» web.archive.org 2014-05-08 . Noiz kontsultatua: 2019-03-15 .
  19. (Ingelesez)  «Abney Hall – a mysterious place steeped in history» Abney Hall Park 2015-04-03 . Noiz kontsultatua: 2019-03-26 .
  20. (Ingelesez)  «Hotel History | About Us» Burgh Island . Noiz kontsultatua: 2019-03-26 .

Kanpo loturakAldatu

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Agatha Christie