1918ko gripe pandemia

1918ko gripe pandemiaEspainiako gripea ezizenaz ere ezaguna— 1918. eta 1919. urteetan munduan 500 milioi pertsona kutsatu[1] eta 20-100 milioi lagun hil zituen[2][3][4] gripe pandemia izan zen. Pandemia 1918ko urtarrilean hasi eta 1920 arte iraun zuen, Artikoraino eta Pazifiko uharteetaraino ere hedatuta. Ohiz kanpoko gripe pandemia larria izan zen, H1N1eko A azpimotako birusaren kariaz[5]. Historian izandako pandemia larrienetarikoa izan zen[6][7][8], eta gaur egun ere ez dugu aski datu historiko eta epidemiologikorik haren jatorri geografikoa zehazteko.

1918ko gripe pandemia
Emergency hospital during Influenza epidemic, Camp Funston, Kansas - NCP 1603.jpg
Gertakaria
Data 1918ko urtarrila
Jatorrizko herrialdea Ameriketako Estatu Batuak eta Frantzia
Eragilea Lehen Mundu Gerra
Kalteak
Hilak 50.000.000
Kasu kopurua 500.000.000

Gaixotasun kutsakorrek dagoeneko bizi-itxaropena murriztu zuten XX. mendearen hasieran. Baina pandemia honen lehen urtean Ameriketako Estatu Batuetako, adibidez, bizi-itxaropena 12 urtetan murriztu zen[9][10]. Gripe gehienek gazte, zahar eta beste gaixotasunen batengatik ahuldutakoak hiltzen dituzte, baina 1918ko gripe pandemiak osasuntsu zeuden gazteak hil zituen, batez ere[11].

Zientzialariek pandemia hau azaltzeko hainbat azalpen proposatu dituzte. Ikerketa batzuek proposatzen dute birusaren bariantea berez zela agresiboa. Ikerlari talde batek biktimen ehun izoztuetako laginak erabili zituen, birusa erreproduzitzea lortuz. Ikerketa horretan aurkitu zuten infekzioa animalietan ematen zenean, arnas-aparatuaren akats orokorra ematen zela, eta gorputza hiltzen zela zitokina ekaitz baten ondorioz, hau da, gorputzaren gehiegizko erreakzio immunitarioaren ondorioz. Honek azal lezake agian bere ez ohiko izaera larria eta biktimen adin profila hain zehatza eta mugatua izatea, gazte helduek sistema immune sendoa baitute, heriotza tasa baxuago zuten profiletan (haur eta adinekoak) ahulagoa den bitartean[12].

Azken aldian egindako ikerketek jatorrizko txosten-medikuak hartu dituzte oinarri[13][14]. Aurkitu dute birusa ez zela izan beste gripe batzuena baino birulentoagoa, baina epidemia emateko zirkunstantzia bereziak zeudela, batzuk Lehen Mundu Gerrari lotuak, tartean elikadura eskasa, ospitaleak eta eremu medikuak gainezka, higiene eskasa... ondorioz, infekzio bakterianoa sortu zen, biktima gehienak hil zituena, normalki ohean hilzori egon ostean[15][16]. Garaiko datu medikuak ez dira nahikoak pandemiaren jatorri geografikoa identifikatzeko[1]. 1920ko hamarkadako entzefalitis letargikoaren agerpenean paper zuzena izan zuen[17].

HistoriaAldatu

Nahiz eta askok uste, birus hau Espainian agertu zela, ez da horrela. Ikerketa askok lehen kasuak AEB kokatzen dituzte 1918an, baina urte horietan gerra zegoen eta prentsa zentsura militarraren pean zegoen. Espainiak lehen kasuak aurkitu eta gero gainerako herrialdeei ohartarazi zien, eta lehenegoa izan zenez, pandemia hura egotzi zitzaion. Espainiako albisteetan izen ezberdinak erabiltzen zituzten gaixotasun honi erreferentzi egiteko: Napoleseko soldadua, 3 eguneko sukarra, modako gaixotasuna…

Nahiz eta aurretik aurkitua izan, askok, Gilmert Mitchell sukaldariari lehen gaixotua konsideratzen diote. 1918 ko Martxoaren 4ean ingresatuta izan zen, eta pare bat ordu beranduago, ehunka gaixo gehiago zeuden.

1918ko Apirilean, mendebaldeko Europan eragina izaten hasi zen. Frantziatik Erresuma Batura, Italiara eta Espainiara, Alfonso XIII gaixotuz.

PrebentzioaAldatu

Espainiako gripea deituriko pandemia mundiala dela, Elinor Elisberg Millerrek hiru urte zituen 1918an, munduko biztanleriaren ia herena aurreko mendeko izurriterik hilgarrienak kutsatu zuenean,  50 milioi pertsona hil zituen. Gaur egun Elionor-en biloba azaltzen digu nola bere amonak bizirik iraun ahal izan zuen, hartu zituzten arreta-neurrien arabera. Gripea Chicagotik hedatu zen heinean, gaur egun aktiboki sustatzen den baina modu desegokian inplementatzen den gizarte urruntze eta berrogeialdi mota praktikatu zuten. Elionor beste gaixoengandik bezain urrun geratu zen osasuntsuengandik. Garai hartan hartutako metodoak asko laguntzen digu gaur egungo koronabirusaren pandemiarekin.

Transmisio bideakAldatu

1917.urtean Estatu Batuak lehen mundu gerran parte hartu zuten, Frantziaren aliatu gisa. Espainiako tropen eta munduko beste toki batzuen batasunarekin.

Beatriz Echeverri soziologoak egindako ikerketan, esan daiteke ‘gripe espaniarra´bere benetako balioa izan zuela jatorria Kansanseko Funston kanpamentuan.

Soldadu bakoitza bere herrialdera joan zen eta horrela transmititu zen pandemia. Pobreziaren hazkunde esponentziala , gerrak aurrera egin ahala, horrek, militarrei ez ezik, biztanleria zibilari ere eragin zion, eta horrek osasun arazoak eragin zituen, pertsonen higiene faltagatik. Pandemia hau pertsonen arteko kontaktu fisikoaren eta lehen zuten higiene eskasaren ondorioz transmititzen zen.

SintomakAldatu

Biktimetako asko 20 eta 40 urte bitarteko gazte eta heldu osasuntsuak izan ziren.Sukar altua, belarrietako mina, gorputzaren nekea, beherakoak eta noizbehinkako gonbitoak ziren gaixotasun honen berezko sintomak. Pandemian hil ziren pertsona gehienak bigarren mailako bakterio-pneumonia izan zuten, antibiotikorik ez zegoelako.

Baina gripe honek pertsonen bizitzarekin bukatzen zuen aldez aurretik abixatu gabe. Desberdintasunik kezkagarrienetako bat bere erasoen bat-batekoa izan zen. Adibidez, John M. Barryren The Great Influenza (Gripe handia) lanan, hurrengoa kontatzen du testualki: "Rio de Janeiron, Ciro Viera Da Cunha medikuntza-ikaslea tranbiaren zain zegoen gizon batek ahots guztiz normalez zerbait galdetu zionean eta, jarraian, hil egin zenean. Lurmutur Hirian (Hegoafrika), Charles Lewis tranbia batera igotzen ari zen etxera itzultzeko. Bost kilometroko ibilbidean sei pertsona hil ziren tranbian, tartean gidaria ". Guztiak gripearen biktimak izan ziren.

TxertoaAldatu

1918. urtean txertoak ez ziren existitzen. Lehen ikasketak 1931. urtean hasi ziren. Medikuek eskuan zituzten baliabide guztiak erabili zituzten. Pazienteei odola ematea, oxigenoa ematea eta aspirina kopuru handiak ematea. Txerto eta serum berriak garatzea izan zen helburua, batez ere pneumokokken aurka. Baina bakarrik neurri terapeutiko batek arrakasta zuela erakutsi zuen: odolaren trasfusioa sendatutako pazienteetatik biktima berrietara.

HeriotzakAldatu

Arazoaren berri eman zen herrialde bakarra izateak izurritea Espainiako Gripea bezala ezagutaraztea eragin zuen. Eta epizentroa ez izan arren, Espainia izan zen kaltetuenetako bat, 8 milioi lagun kutsatuta eta 300.000 pertsona hilda.

Mundu mailan berriz, 50-100.000.000 pertsona inguru hil zituen. Heriotza tasa, %10-20koa zen. Birus honek ere animaliei eragin zien, txakurrak eta katuak adibidez.

Grafikoan ikusten den bezala, biktima kopuru handiena 13 asteko epe batean hiltzen joan zen, Irailatik Abendura. Pandemia guztiak bezala, sukar espainiarra ez zituen klase sozialak bereizten, eta, beraz, pobreei eta aberatsei eragin zien. Egungo pertsonai publikoen artean hurrengoak agertu ziren:

Woodrow Wilson: Lehen gudu mundialean EEUUko presidentea zen. Berak bazekien bere soldadu asko gripeaz gaixotuta zeudela, eta Europako kostaldearen aurkako erasoa gelditu ordez, birusaren hedapena gelditzeko, aurrera jarraitu zuen, birusa Europara iritisten lagunduz. Urte bat beranduago gaixotu zen.


Guillermo II: Gerra erdian, etsaien %60a gaixo zegoen, eta honek irabazi egingo zuela pentzatsea egin zio. Baina egoera azkar aldatu zen, zeren, guillermo eta altu karguetako lagunak gaixotu egin ziren.                                                                     

Gustav Klimt: Gustav, Vienan, 1918ko Otsailaren 6an hil zen Sukar Espainiarraren ondorioz.

Edvard Munch: Munchek, gripe honetatik eta beste batzuetatik bizirik atera zen, "Aingeru beltzak" zaintzen ziotelako, bere esanen arabera. Esan daiteke, gainera, gaixotasunak sormena piztu ziola, 1919an 14 olio-pintura ere margotu zituelako.


Gainera, mundu osoan benetako irismena izan zuen epidemia izan zen. Uharte tropikalak ere ez ziren libratu. Mendebaldeko Samoan, gaixotasuna itsasontzi batean sartu zen 1918ko azaroaren 7an. Bakarrik bi hilabetetan, 38.302 biztanleen %20a hil zituen. Munduko herrialde nagusietatik, bakar batek ere ez zuen ihes egin baja asko jasan gabe.

Sinestezina badirudi ere, estatubatuar gehiago hil ziren urte batean gripearen ondorioz bi mundu gerretan batera borrokan hil zirenak baino.

BIBLIOGRAFIA

Espainiako gripea ezizenaAldatu

Lehen Guda Mundialaren Aliatuek, Espainiako gripea izena eman zuten Espainiako aldizkariek estatu hau gudan ez zegoenez arreta gehiago eman baitzioten gaixotasunari zentsurarik ez baitzen aplikatu hedabideetan. Hori dela eta, Estatu Batuetan eta gainerako Europan kasu erregistratuak ugari ziren arren, Espainian larritasun handiagoa zuelako ustea zabaldu zen. Izan ere, Alemania, Erresuma Batua eta Frantzian hedabideetan gaixotasunari eta hilen kopuruei buruzko berriak zentsuratu zituzten, tropen morala jaitsiko ote ziren beldur. Hortik datorkio pandemia hari Espainiako gripea ezizena.

Jatorriari buruzko teoriakAldatu

Ikertzaile gehienek 1918ko martxoan, Estatu Batuetan hasi zela onartzen dute, are gehiago, zenbait ikerlarik Texaseko Camp Funston gunean kontraturik zeuden langile txinarrak identifikatu dituzte epidemia zabaltzearen errudun.

Edonola ere honako hipotesiak jorratu dira pandemia honen jatorria zehazterako orduan:

  • Étaples (1916–1917): John Oxford britainiar birologoaren ustetan, Frantziako iparraldean (Pas-de-Calais Saila) kokaturiko britainiar base militarrean hasi zen pandemia. Han izandako animalien, gudarien eta fronteko gaixoen nahasketa iradoki du birusaren kausa bezalaxe, garaiko Abrahams medikuaren hipotesiari jarraituz, baseko ospitaleraturiko gaixoetan agertu zen zornedun bronkitis pneumokozikoari lotuta.
  • Frantzia-Espainia arteko mugako birus agerraldia (1918ko iraila)

Euskal HerrianAldatu

 
Gripe izurriari buruz Bilboko Osalari Bazkunak egindako liburuxka, neurriak aipatuz.

Euskal Herrian espainiar gripeak hiru agerraldi izan zituen:[18]

  • Lehenbiziko agerraldiak ez zuen eragin handirik izan. Espainiatik heldu zen, eta Bilbo inguruan izan zuen eragina. Iruñean 15 lagun hil ziren maiatza eta ekaina artean. Udan gripea desagertu zen, eta irailean berriz agertu.
  • Bigarrengoa kaltegarriena izan zen. Identifikatu den lehenbiziko fokua Irunen (Gipuzkoa) eta Hendaian (Lapurdi) zegoen. Anton Erkorekaren esanetan, «Seguruenik trenaren bidez helduko zen, eta hortik aurrera, epidemia ikusten dugu zabalduta. Urrian Europa osoan dago epidemia». Nafarroako iparraldean ere agertu zen Irun eta Hendaiarekin batera, Goizuetan adibidez. Irunen 1918ko iraila eta urrian populazioaren %1 hil zen gripe horren kari. Hildako gehien izan zituen eguna irailaren 22a izan zen; 10 lagun zendu ziren. Gripeak aurrera egin zuen Euskal Herrian behera, Baiona eta Donostia pasatuta, Gasteizeraino ailegatuta. Oso agudo zabaldu zen eritasuna, eta Bilbo kolpatu zuen urrian.
  • Hirugarren agerraldi bat ere izan zen, baina Euskal Herrian bolada bat baino, eritasuna toki batzuetan berriz agertu zela dirudi. Izan ere, ez zen asko zabaldu. Urdaibai inguruan baizik ez zuen eragin nabarmenik izan.

Ikertzaile batzuen aburuz, laugarren bolada bat ere izan zen 1920an. Oro har, Euskal Herrian epidemia bat-batean agertu zen, ez zuen denbora askorik iraun eta mila lagunetik hamabi hil zituen. Gainera, garaiko hedabideetan ikus daitekeenez, alarma piztu zuen gizartean. Eragina oso ezberdina izan zen herriaren arabera. Haietako batzuetan gogor kolpatu zuen 1918ko gripeak: Orozkon (Bizkaia) herritarren %25,7 hil zen, eta Etxarri-Aranatzen (Nafarroa) hilkortasuna %61,1era ailegatu zen urrian. Hildako gehienak 1918ko udazkenean izan ziren.

ErreferentziakAldatu

  1. a b (Ingelesez) Taubenberger, Jeffery K.; Morens, David M.. (2006-01). «1918 Influenza: the Mother of All Pandemics» Emerging Infectious Diseases (1): 15–22 doi:10.3201/eid1201.050979 ISSN 1080-6040 PMID 16494711 PMC PMC3291398 . Noiz kontsultatua: 2018-11-20.
  2. Patterson, K. D.; Pyle, G. F.. (1991). «The geography and mortality of the 1918 influenza pandemic» Bulletin of the History of Medicine (1): 4–21 ISSN 0007-5140 PMID 2021692 . Noiz kontsultatua: 2018-11-20.
  3. (Ingelesez) «Emerging Infectious Diseases journal - CDC» Emerging Infectious Diseases journal . Noiz kontsultatua: 2018-11-20.
  4. Beatriz., Echeverri Dávila,. (1993). La gripe española : la pandemia de 1918-1919. (1. ed. argitaraldia) Centro de Investigaciones Sociológicas ISBN 8474761875 PMC 32971614 . Noiz kontsultatua: 2018-11-20.
  5. Wayback Machine. 2015-11-17 . Noiz kontsultatua: 2018-11-20.
  6. Patterson, K. D.; Pyle, G. F.. (1991). «The geography and mortality of the 1918 influenza pandemic» Bulletin of the History of Medicine (1): 4–21 ISSN 0007-5140 PMID 2021692 . Noiz kontsultatua: 2018-11-20.
  7. «The 1918 Influenza Pandemic» virus.stanford.edu . Noiz kontsultatua: 2018-11-20.
  8. (Ingelesez) Johnson, Niall P. A. S.; Mueller, Juergen. (2002-03-01). «Updating the Accounts: Global Mortality of the 1918-1920 "Spanish" Influenza Pandemic» Bulletin of the History of Medicine (1): 105–115 doi:10.1353/bhm.2002.0022 ISSN 1086-3176 . Noiz kontsultatua: 2018-11-20.
  9. The Nation's Health . : The Great Pandemic : : The United States in 1918-1919 : .. 2016-10-26 . Noiz kontsultatua: 2018-11-20.
  10. Life expectancy in the USA, 1900-98. 2003-06-08 . Noiz kontsultatua: 2018-11-20.
  11. «The Influenza Epidemic of 1918» www.archives.gov . Noiz kontsultatua: 2018-11-20.
  12. 1947-, Barry, John M.,. (2004). The great influenza : the epic story of the deadliest plague in history. Viking ISBN 0670894737 PMC 52853905 . Noiz kontsultatua: 2018-11-20.
  13. (Ingelesez) MacCALLUM, W. G.. (1919-03-08). «PATHOLOGY OF THE PNEUMONIA FOLLOWING INFLUENZA» Journal of the American Medical Association (10): 720 doi:10.1001/jama.1919.02610100028012 ISSN 0002-9955 . Noiz kontsultatua: 2018-11-20.
  14. (Ingelesez) Hirsch, E. F.; Mckinney, M.. (1919-06-01). «An Epidemic of Pneumococcus Bronchopneumonia» Journal of Infectious Diseases (6): 594–617 doi:10.1093/infdis/24.6.594 ISSN 0022-1899 . Noiz kontsultatua: 2018-11-20.
  15. (Ingelesez) Brundage, John F.; Shanks, G. Dennis. (2007-12). «What Really Happened during the 1918 Influenza Pandemic? The Importance of Bacterial Secondary Infections» The Journal of Infectious Diseases (11): 1717–1718 doi:10.1086/522355 ISSN 0022-1899 . Noiz kontsultatua: 2018-11-20.
  16. (Ingelesez) Morens, David M.; Fauci, Anthony S.. (2007-04). «The 1918 Influenza Pandemic: Insights for the 21st Century» The Journal of Infectious Diseases (7): 1018–1028 doi:10.1086/511989 ISSN 0022-1899 . Noiz kontsultatua: 2018-11-20.
  17. Vilensky, Joel A.; Foley, Paul; Gilman, Sid. (2007-08). «Children and Encephalitis Lethargica: A Historical Review» Pediatric Neurology (2): 79–84 doi:10.1016/j.pediatrneurol.2007.04.012 ISSN 0887-8994 . Noiz kontsultatua: 2018-11-20.
  18. Tubia, Iker. (2018-03-06). «Oinazea ekarri zuen gripe pandemia» BerriaCC BY-SA 4.0 lizentziapean.

Ikus, gaineraAldatu

Kanpo estekakAldatu